Zingeving: zin zoeken en vinden in het kwetsbare zijn

Als ziekenhuispastor kom ik met een brede waaier aan patiënten in contact. Hun levensvisie - overtuigd christelijk of gematigd, zoekend, verliezend of vindend - verschilt onderling vaak sterk. En ook met mijn persoonlijke visie en beleving is het contrast soms groot. Dat is niet vreemd. 

Bijna dagelijks sla ik wel een uitspraak op die me doet nadenken over zingeving. Mijn taak zie ik als een boeiende tocht, onderweg met mensen, elke dag opnieuw.  

Krijtlijnen

Thema's rond spiritualiteit en levensovertuiging komen zelden in het nieuws. Er is weinig plaats voor in de algemene media en in het publieke forum, zeker in Vlaanderen. Het onderwerp is niet hip, niet luchtig en niet spectaculair. Vrij algemeen wordt levensovertuiging herleid tot een private aangelegenheid. Er kleeft het vooroordeel aan spiritualiteit dat het een zweverige vlucht uit de realiteit zou zijn. Mediteren en bidden en zo, yoga en klankschalen. Er klinkt vaak vaagheid, desinteresse of gêne wanneer spirituele onderwerpen ter sprake komen. Soms is er zelfs een neerbuigende of spottende toon. De clichés vieren hoogtij. En dat is bijzonder jammer. Want iedereen heeft een spiritualiteit volgens mij. Iedereen is bezig met levensbeschouwing. Soms intenser en bij momenten minder bewust, maar je levensvisie is nooit ver weg. 

Er was een tijd dat levensbeschouwing een evidentie was en geen keuze. Iedereen in een dorp, stad of streek beleed dezelfde godsdienst. Soms letterlijk omdat het moest. Gehoorzaamheid werd beloond en kritiek werd niet getolereerd. Toch was de werkelijkheid ook toen veel minder idyllisch dan geromantiseerde herinneringen ons willen doen geloven. 

In onze versnipperde en sterk individualistische tijden is zingeving nog veelzijdiger geworden. Dat wil niet zeggen dat ze minder relevant is, of minder boeiend. Integendeel. Ik wil in deze context graag op zoek gaan naar een denkkader waarbinnen zingeving, levensbeschouwing en spiritualiteit zich situeren. Krijtlijnen om de veelheid heen. Daarbij beperk ik me dus niet tot het katholicisme of het Christendom. Het moet een algemeen beeld zijn. Voel je vrij om me te vergezellen.

Een persoonlijke levensbeschouwing

In 1934 schreef de Amerikaanse filosoof en pedagoog John Dewey (1859-1952) een beknopt godsdienstfilosofisch werkje rond zingeving: 'A common faith'. Hoewel het niet zijn discipline is, blijkt het werk visionair te zijn. Dewey vertrekt vanuit de menselijke gerichtheid op 'het goede'. Dat kan zich uiten in een verbondenheid met een god, mogelijks de christelijke God, maar bijvoorbeeld ook met een vage kracht of een ideaal. Iedere mens houdt vast aan een patroon van waarden en bekijkt en beleeft van daaruit de wereld om zich heen. Dewey meent dat vanuit de menselijke verbeeldingskracht een toekomstbeeld over mens en wereld ontstaat, dat zich vertaalt in idealen die zin geven aan de realiteit. Deze idealen bestaan steeds in de 'onvoltrokken' wijze: ze moeten gerealiseerd worden. Van daaruit groeit een persoonlijke ethiek en een praktische moraal. 

Opmerkelijk is dat Dewey niet vertrekt vanuit een geloofssysteem, zoals zijn tijdsgenoten doen, maar vanuit het individu. De mens is geen product van een overtuiging maar een overtuiging realiseert zich bij de mens. In vrijheid en met verantwoordelijkheidszin ontwikkelt men zodoende een persoonlijke visie en zoekt aansluiting bij anderen. We leven samen en beïnvloeden dus elkaars keuze. Cultuur en opvoeding beïnvloeden de levensovertuiging.

John Dewey wordt wel eens de grondlegger van het humanisme genoemd, hoewel hij daar zelf altijd heel voorzichtig in is gebleven. Hij is een overtuigd existentialist en een pragmatist. De concrete mens en het praktische bestaan vormen het vertrekpunt en blijven de focus van zijn denken. 

Hierbij maak ik de bedenking dat zijn visie niet haaks hoeft te staan op (een) God, die zich openbaart. (Een) God is geen menselijke uitvinding omdat de mens kiest om in God te geloven of niet. Wel wordt er terecht een opening gemaakt voor een atheïstische levensbeschouwing met een bijhorende ethiek en spiritualiteit. 

Dewey's visie haal ik aan als eerste insteek om zingeving, levensbeschouwing en spiritualiteit te omschrijven. Een levensbeschouwing, ook wanneer aansluiting wordt gezocht bij een traditie of instituut, is altijd het (voorlopige) resultaat van een persoonlijke ontwikkeling, gebaseerd op het bestaan in de realiteit, die concreet wordt in een persoonlijk beleefde spiritualiteit en ethiek. 

Spirituele zorg is zo boeiend omdat de begeleiding 'à la tête du client' gebeurt: een concrete mens met gaven en gebreken, gedachten en idealen. De deductie naar een zingevingssysteem brengt alleen soelaas als de patiënt of naaste daar zelf boodschap aan heeft. Niemand valt samen met een traditie. 

Welke overtuiging iemand ook heeft, de opvoeding en de persoonlijke ervaringen en contacten beïnvloeden de concrete invulling. Dat gebeurt voor een deel onbewust en een deel bewust. Voor een deel is het een actief proces en voor een deel gedetermineerd.

Het Allerbelangrijkste

De Lutherse theoloog Paul Tillich (1886-1965) biedt een tweede interessante insteek. Hij gaat de dialoog aan met de multireligieuze wereld. Wat ons drijft, wat van absoluut belang is in ons bestaan, bepaalt onze levensovertuiging: het 'ultimate concern'. Het Allerbelangrijkste. Dit is persoonlijk van invulling en heeft een rationele, maar ook een emotionele lading. Het leven krijgt er zin en betekenis door. 

Voor mij persoonlijk is dat de christelijke God van Liefde, maar het kan bijvoorbeeld ook 'Vrijheid, gelijkwaardigheid en broederlijkheid' zijn, of 'Rede en vrede'. Paul Tillich beklemtoont dat zingeving altijd een verwijzing in zich hoort te dragen naar het transcendente, het ons overstijgende, het niet-tastbare. Dat kan een ultiem ideaal zijn, maar ook een god. Er is in de levensbeschouwing een dieptedimensie aanwezig die vorm krijgt in taal en symboliek, zeg maar: de spiritualiteit. 

Tillicht verbindt aan levensbeschouwing een objectief aspect: de verbondenheid in de beleving met gelijkgezinden, de gedeelde interesse die men ervaart en de gemeenschappelijke taal die men hanteert. Zelf wil ik niet zo ver gaan om dat als voorwaarde overeind te houden. Zingeving is veel individueler geworden. Wel zie ik een meerwaarde in de verbondenheid: het verdiept je visie, je wordt geïnspireerd en uitgedaagd door de ander. Het subjectief component bestaat uit het eigen engagement en de transformatie die de mens in de invulling en beleving van zingeving ondergaat.

Visie op het leven en wat het overstijgt

De levensbeschouwing zie ik als de allerindividueelste visie op het leven, die het wonder van de geboorte en het dichterbij komen van lijden en sterven benoemt en alles wat daartussen gebeurt zin en betekenis geeft. Het omvat de waarden en idealen die je koestert en die je wil doorgeven aan de volgende generatie. Je bent verontwaardigd wanneer ze door anderen of door jezelf geschonden worden. Je tracht ze dag aan dag ter verwezenlijken in je denken, spreken, doen en laten. Ze zijn niet zomaar samen gesprokkeld, ze zijn niet lucratief gekozen. 

In hun samenspel vormen ze een harmonie wanneer de zingeving in balans is. Daarom is je levensbeschouwing ook zo intiem, zo persoonlijk. Sommige mensen kunnen er uren over spreken, anderen hebben in enkele woorden gezegd waar het op staat. En spiritualiteit, dat is de symbolische uitdrukking en bevestiging van de levensvisie.

De (persoonlijke) levensbeschouwing is geen monoliet, maar evolueert doorheen het leven. Ze is niet bijkomstig, niet leeg, niet zweverig en niet dom en ze wordt ook niet geïnspireerd of opgeroepen door de voorgenoemde adjectieven. Ze verwijst naar het onzichtbare, het transcendente, in de vorm van idealen of een vaag godsbeeld of een persoonlijke God. Tegelijk heeft zingeving een praktische, tastbare zijde, die het doen en laten drijft. We worden een beter mens door onze levensvisie. Hoe we 'beter' invullen, vormt het hart van die visie.

Zwaar weer

Wanneer mensen in een ziekenhuis opgenomen worden, staat hun zinsbeleving plots op de helling. De hellingsgraad hangt af van heel wat omstandigheden. Zingeving speelt hierin een niet te onderschatten rol. In goede gezondheid en gevrijwaard van tegenslagen heeft men doorgaans een stabiele levensvisie die amper in vraag wordt gesteld. Op een rustige rivier lijkt iedereen een ervaren schipper. Maar in zwaar weer, op gezondheidsvlak of om een andere reden, kunnen de rust en zelfzekerheid heel vlug en intens wankelen en kunnen zekerheden plots verworden tot vragen en twijfels. Zin en onzin zijn in een mist gehuld. 

Zinleegte is in het leven geen leefbare optie. Zonder drijfveer is het leven zo leeg als de zinloosheid zelf. Vandaar het fundamentele belang van zingeving, van zin zoeken en zin vinden in het leven. Daarom vind ik zingeving ook zo belangrijk, in het dagelijkse leven, maar zeker ook in de zorg, waar mensen de diepe vragen vaak niet kunnen ontvluchten. Wanneer het zingevingskader door elkaar is geschud en een mens geen fundamenten meer heeft onder de voeten, dan is spirituele begeleiding heel belangrijk. Waarom zou je nog beter willen worden, waarom zou je nog vechten, als het allemaal zinloos aanvoelt?

Zingeving in de zorg: daar wil ik in deze blog graag dieper op in gaan. Ik hoop jou als lezer te kunnen inspireren, maar ook uitgedaagd te worden om verder te zoeken en na te denken door de commentaren.

De volgende bijdrage zal iets minder 'fundamenteel' zijn en wat meer gericht op het praktische aspect: idealen, waarden en normen, in beweging...