Morele stress: (2) Een hoopvolle zoektocht in de zorg

Morele stress ontstaat wanneer de werkdruk groter is dan jouw eigen draagkracht. Dit is geen eenvoudige fysieke weegschaal: het gaat over zoveel meer dan alleen het werktempo. Er gebeurt veel tegelijk op de werkvloer. Er ligt inderdaad een grote druk op de zorg. In de vorige bijdrage werd een fundamentele aanzet gegeven, namelijk: zelfbewust - zelf dus, en heel bewust - in je roeping staan, je roeping om te zorgen voor anderen. Blijf verbonden met die gedrevenheid die jou eigen is. Laat dat nooit los. De realiteit is echter lang niet altijd rooskleurig: de werkdruk ligt hoog, de middelen zijn beperkt. 

Wegkijken is geen oplossing. Enkel maar leuke boodschappen in een 'catchy' vormgeving rondsturen, dat is een goed-nieuwsshow. Het welzijn verbeteren in de zorg lukt niet met enkel een nieuw likje verf. Er is absoluut niets mis met eigentijdse communicatie, maar het authentieke van de verandering moet van binnenuit komen. Er is een fundamentele transitie nodig. En dat is een opdracht voor iedere zorginstelling, maar evenzeer voor elke medewerker in de zorg. 

Gesloten cirkel doorbreken

Frustratie, onmacht en stress ontstaan op de zorgvloer vaak door het hard botsen van de persoonlijke idealen met teleurstellingen in de praktijk. Je staat in de zorg met je eigen idealen, met je kijk op mens en wereld, vanuit de drijfveren die jou ooit tot de zorg hebben aangetrokken. De tijden veranderen, de werkinvulling ook. Verandering zorgt soms voor wrevel en ongemak. We zijn niet allemaal even tuk op veranderingen, en al zeker wanneer ze ervaren worden als nog meer werk.

Naast die persoonlijke insteek is er ook een professionele visie, die voortvloeit uit je opleiding en uit je dagelijkse werkervaring samen met collega's, vanaf het ogenblik dat je begon te werken tot nu. Negatieve ervaringen en ergernissen onderweg kunnen lang blijven kleven. Veel zorgverleners voelen zich persoonlijk geraakt wanneer er kritiek weerklinkt of wanneer de zorgverlening niet loopt zoals ze zouden willen. Harde kritiek van patiënten of naasten, maar ook van collega's of verantwoordelijken, kan zorgverleners diep raken, tot in hun roeping. 

Op lange termijn kunnen de stress, de ergernissen en teleurstellingen een aanslag betekenen op je hele persoon. Vaak zijn de gevolgen te herkennen in alle facetten van je bestaan: psychisch, sociaal, existentieel én fysiek. Je gemoed lijdt eronder, je deelt je ervaringen niet meer met je omgeving, of reageert je af op hen, je verliest de verbinding met de diepste betekenis van je bestaan, en je lichaam gaat sputteren. Ons lichaam heeft heel wat alarmfuncties. Laten we daar aandacht voor hebben. Een arts kan je stressgerelateerde kwalen verlichten, een psycholoog kan je begeleiden in je emoties en gedragspatronen, je sociaal netwerk kan je geduldig opvangen. Toch zal je het existentiële niveau ook moeten aanpakken: wie bén jij, wie wil jij zijn, en hoe kom je daar? In het beste geval brengt een oplossing de vier facetten samen. 

Externe factoren

Er zijn ook factoren die zich buiten je kleine kring afspelen. Zo valt er veel te zeggen over cynisme en negativiteit op de werkvloer. Wie aan een shift begint met de gedachte: 'Het wordt zeker weer één van die dagen...', die zal wellicht ook bevestigd worden in die negatieve insteek. En wie deze frustratie van collega's oppikt bij het binnenkomen op een dienst of onderweg doorheen de dag, loopt het risico om er zelf besmet door te worden. Het is een misverstand te denken dat negativiteit een synoniem zou zijn voor realisme of kritisch gezond verstand. Het is namelijk slechts één kant van de realiteit: de sombere. Negativiteit vertrekt vanuit een onvolledig beeld van het geheel.

Er is bovendien nog een gevoel dat al heel lang binnensluipt. De zorg waarin professionals werken, vloeit voort uit het grote ideaal van de verzorgingsstaat: de overheid die maximaal zorg draagt voor al haar burgers, van de wieg tot het einde. In tijden van crisis en van economische afvlakking wordt dit een fragiele evidentie: de zorg kost de overheid immers heel veel geld. Het creëert een sluimerende angst onder zorgverleners: hoe zal het evolueren, wat brengt de toekomst? De politiek reageert heel wisselend op deze realiteit en werkt volgens een interne logica die niet altijd goed te vatten is. Ook dat is voelbaar in de zorg. Angst en onduidelijkheid brengen onrust. Transparantie verheldert wat troebel is geworden. 

Hoog en laag, ver weg en dichtbij

Op de werkvloer leeft intussen soms een gevoel dat de dagtaak niet meer draaglijk is en dat het beleid geen voeling heeft met de werkdruk. In die beleving verandert er niets aan de werkomstandigheden, en wijt men dat aan onwetendheid of onwil. Er kunnen ook ethische spanningen groeien: de aanpak van een medisch probleem, de bejegening van een patiënt of naaste, noem maar op. Een grote hiërarchie versterkt de afstand tussen beleid en werkveld. Bij momenten voelt men zich niet gehoord, niet beluisterd, niet gekend - een nietig pionnetje op een gigantisch bord. Er ontstaat een discrepantie tussen de zorgverlener en de zorginstelling: 'ik' en 'zij'.

Wie negatief denkt, wordt bevestigd in die negativiteit. Spanning voedt zichzelf wanneer ze niet wordt uitgesproken en wanneer het negatieve niet wordt omgebogen. De werkdruk ligt in de zorg inderdaad heel hoog, maar de spanning binnenin kan buiten proporties uitgroeien doordat men zich niet gehoord voelt. Dan is de kans groter dat de radertjes in je hoofd na de shift niet kunnen stilvallen en al meteen weer volop kletteren en rammelen bij de eerste taak van de nieuwe werkdag. 

Lang genoeg stilgezwegen, verwordt kwaadheid tot gelatenheid. Er kruipt dan een groeiende gewaarwording van zinloosheid in het dagelijks werk. De negativiteit aan het eind van een dag blijft in de vrije tijd verder borrelen tot de volgende shift. Dat is bijzonder jammer en het hoeft niet zo te zijn. Het kan anders. Dit is een overtuiging die meer en meer in zorginstellingen wordt gedragen in hun beleid. 

Beleid van nabijheid

Het is en blijft een grote uitdaging voor zorginstellingen om dicht bij de werkvloer te blijven en de werknemers actief te betrekken in het bedrijf. Medewerkers die zich betrokken weten en die fier zijn op hun zorginstelling, daar heeft iedereen baat bij. 

Een zorginstelling is een samenwerking van mensen met gaven en gebreken. Hiërarchie hoeft geen onoverbrugbare afstand te creëren. Communicatie gebeurt bij voorkeur zoveel mogelijk van mens tot mens, niet van leidinggevende tot ondergeschikte. Dat veronderstelt wel goede wil van iedereen uiteraard. En respect voor het grotere geheel.

Communiceren

Inspraak en welbevinden zijn heel belangrijke werksleutels. De kennis en ervaring van de medewerkers vormt een grote bron van informatie en een meerwaarde voor een bedrijf. Hun expertise draagt bij aan een beter geheel. Wie aangesproken wordt op eigen kennis en ervaring, voelt zich effectief betrokken en geapprecieerd. Inspraak betekent uiteraard niet dat ieder goed idee of iedere ergernis, hoe terecht ook, kan worden aangepakt. In een open gesprek kan de leiding wel duiden waarom dat helaas niet gaat. 

Wrevel heeft meer kans wanneer er te weinig tijd genomen is om een beslissing uit te leggen. Kritiek op een besluit hoeft niet persoonlijk te zijn. Voor een aantal problemen in de zorg bestaat er trouwens geen directe oplossing, helaas. Ruimte maken voor overleg en gesprek is wel altijd een mogelijkheid. Het beluisteren van de ander is een belangrijke meerwaarde, net als het onder woorden brengen dat de inzet van de zorgverlener en de bezorgdheid om goede zorg te willen bieden, echt wordt geapprecieerd. We hebben allemaal baat bij een positieve boodschap van tijd tot tijd. We hebben onze zorgverleners hard nodig in de zorg en in onze samenleving: dat mag klinken in een overleg of gesprek.

Het wegwuiven of minimaliseren van grieven wekt enkel weerstand en nog meer wrevel op. Het bevestigen dat de zorgverlener het lastig heeft, is een zinvolle toegang tot een inhoudelijk gesprek. Een leidinggevende màg erkennen dat het een hele uitdaging is om alles gedaan te krijgen op de werkvloer. Het is vooral belangrijk dat een werknemer zich veilig voelt binnen het beleid en dat de openheid er altijd is om te ventileren.

Waarderen

Wanneer een zorginstelling werk maakt van het waarderen van alle medewerkers en daar actief en welgemeend in investeert, maakt het een groot verschil voor de mensen die elke dag het beste van zichzelf geven. Die waardering is terecht: het is bewonderenswaardig hoe mensen zich inzetten voor professionele, kwaliteitsvolle en mensnabije zorg. Jij bént een meerwaarde in de zorg door wie je bent en wat je doet.

Een instelling kan peilen naar het welbevinden van hun medewerkers en zo pijnpunten oplijsten en tegelijk op zoek gaan naar een aanvullend aanbod, uit waardering voor de medewerkers. Een instelling kan peilen naar het welbevinden van hun medewerkers. Het algemeen welzijn van de medewerkers kan een boost krijgen door initiatieven waarin ze ruimte krijgen voor hun talenten buiten het zorg verlenen: sport, cultuur, amusement, noem maar op.  Algemene initiatieven zijn belangrijk, maar er is meer. 

Een beleid van waardering begint op de werkvloer, in het dagdagelijkse, en vooral wanneer het eens sputtert. Nee, zorgverleners hoeven niet elke dag door een fanfare, vergezeld van slingers en serpentines onthaald te worden. Waardering komt uit het hart. Het uit zich niet zozeer in grootse gebaren maar vooral in de manier van omgaan met elkaar, wanneer alles zijn gang gaat én wanneer het moeilijk loopt. Empathie en aanmoedigend 'coachen' zijn belangrijke competenties voor betrokken leidinggevenden, net als een gevoeligheid voor signalen van frustratie. Anticiperen werkt immers veel doeltreffender dan problemen oplossen.

Je merkt het meteen wanneer je echt gewaardeerd wordt door een verantwoordelijke en door de zorginstelling. Daar wordt de zorg warmer en nabijer, en dat kan perfect binnen de hiërarchie van een groot bedrijf.

Voorbeelden

Er zijn heel wat concrete initiatieven die het werken in de zorg verder kunnen ondersteunen. Moreel beraad bijvoorbeeld, om morele knopen samen te ontwarren en inhoudelijk tot een gedragen consensus te komen. Of intervisie, waar casussen besproken kunnen worden om zich verder te verfijnen in professioneel handelen. In vormingen kunnen werkmiddelen aangeboden worden om zelfbewust en veerkrachtig in je job te staan. Een aanspreekpunt voor het veilig melden van noden en vragen kan ook een meerwaarde betekenen. Dit zijn slechts enkele voorbeelden. Er is nog veel onontgonnen terrein!

In de zorg wordt niet enkel voor patiënten gezorgd. Zorginstellingen kunnen in hun zorg voor hun personeel een ombuiging verwezenlijken van gelatenheid en frustratie naar betrokken participatie. Dat inzicht wordt in onze tijden omarmd, en het is het begin van een nieuwe bejegening van medewerkers. Hiermee is de kentering echter niet gerealiseerd. Verre van zelfs! Er is nog een belangrijke inbreng nodig. Die wordt in de derde en laatste bijdrage uitgewerkt...

Morele stress: (1) Vaststellingen, risico op trage erosie van een roeping

Werken in de zorg vertrekt uit een roeping, een gedrevenheid van diep in jezelf. Het is geworteld in je diepste principes. Dat geldt voor artsen, verpleegkundigen en zorgkundigen, maar even goed voor sociaal werkers, psychologen, spiritueel zorgverleners, kinesisten, logopedisten, ergotherapeuten en de vele andere professionals die in het totaalaanbod van de zorg actief zijn. Als je kiest voor de zorg, dan wil je iets betekenen voor anderen. Je wil hulpbehoevende mensen warme en deskundige zorg bieden. Helpen waar het kan, zorg dragen, hun ziek zijn draaglijker helpen te maken. 

Vooruitgang en verfijning

In de zorg loop je niet het risico om je hele carrière op een roze wolk te verblijven. Ons zorgmodel verkeert in zwaar weer. Het is met veel enthousiasme uitgebouwd in een tijd dat de welvaart enorm groeide, in de tweede helft van de vorige eeuw. Het aanbod is steeds verder gespecialiseerd en verfijnd door een onstuitbare vooruitgang in medische kennis en technische mogelijkheden. Door die specialisatie is de zorg ook steeds duurder geworden. Specifieke medische behandelingen met behulp van spitstechnologie kosten veel geld. De algemene kosten van personeel en gebouwen lopen ook  gewoon door. Dit alles is niet evident is een tijd van herstructureringen en forse besparingen.

Dat is goed voelbaar in de dagelijkse zorgpraktijk. Veel werk moet verricht worden door weinig handen en bij dat werk komt veel verantwoordelijkheid kijken. De verwachtingen liggen continu hoog: zorg gaat immers over mensenlevens. Door het roepingsgevoel van medewerkers in de zorg liggen de eigen verwachtingen doorgaans ook heel hoog: je wil goed werk leveren, je wil je taken kunnen afwerken en de patiënt tevreden achterlaten. De 'afvinkcultuur' in de zorg maakt het er niet gemakkelijker op: alle taken moeten ook langs de computer worden bevestigd en becommentarieerd. 

Veel werk, weinig mensen, hoge verwachtingen

Het bedrijf en het team verwachten dat ze op jouw voortdurende nauwkeurigheid kunnen rekenen. Tegelijk heb je maar twee handen en een aantal uren om het werk allemaal te verwezenlijken. Werken in de zorg vergt te allen tijde inzet, gedrevenheid, toewijding, concentratie, veelzijdigheid, fysieke inspanning, nauwgezette communicatie, flexibiliteit... Deze opsomming zal eigenlijk nooit volledig zijn. Het heeft iets van jongleren: onophoudelijk alle balletjes in de lucht houden en bovendien extra balletjes erbij moeten nemen en telkens op een vlugger tempo doorgaan. Dat wordt lastig na verloop van tijd. De werkuren zijn bovendien vaak wisselend van aard, wat het extra zwaar maakt. Voor een beroep in de zorg kies je bewust.

Bij iemand die gedreven in de zorg werkt, ligt de klemtoon vaak op het geven: op het verlenen van zorg. Het is immers een roeping, en dat veronderstelt een grondhouding van gulheid. Zorgen is geven. Helaas is daarbij spontaan te weinig aandacht voor degene die zo goed wil zorgen voor anderen: de zorgverlener zelf. Wie zorgt er voor de zorgende die zichzelf wegcijfert?

Omdat het tempo én de verwachtingen hoog liggen en het personeelsbestand zuinig moet worden ingevuld, ligt de werklast erg hoog. De last drukt op weinig schouders. Als noeste Vlamingen hebben we bovendien de gewoonte om wat goed verloopt als evident te beschouwen, maar iemand wel meteen aan te spreken op onnauwkeurigheden. Dat zorgt ervoor dat kritiek hard kan aankomen. Bovendien heb je naast je werk nog een privéleven dat ook energie en aandacht van je vraagt. 

Lege batterijsyndroom

Zo kan je batterij stilaan leeglopen zonder dat er tijd en ruimte is om haar weer voldoende - laat staan volledig - op te laden. Er kan een wrange, negatieve zindering blijven hangen in je gedachten en je gevoelens. Het werk kan als ondraaglijk voelen omdat je niet kan geven wat je eigenlijk zou willen, omdat je met een 'onaf' gevoel van je shift vertrekt. 

Af en toe een zware dag die gecompenseerd wordt door rustige periodes, dat is doenbaar. Maar in de zorg is er weinig ruimte voor rust omdat er simpelweg geen financiële speling is. De gevolgen van dat krappe budget worden nog versterkt door openstaande vacatures. Ze raken gewoon niet ingevuld: niet iedereen staat te springen voor wisselende uren in de week en in het weekend. Het combineert niet vlotjes en vanzelfsprekend met een gezinsleven en het is hard werken. 

Draaglast en draagkracht

In een ideale werkomgeving bestaat er een balans tussen de draaglast en de draagkracht van de werknemer: tussen wat je moet doen en wat je aankan. Wie goed in haar of zijn vel zit en zich goed voelt op het werk, zal meer kunnen dragen dan iemand die uitdooft en bezwijkt onder de druk. Als dat laatste te lang een constante blijft, dan ligt een 'burn out' op de loer. De roeping vervaagt dan gaandeweg. 

Wanneer de dagelijkse praktijk niet meer overeenkomt met je verwachtingen en idealen, dan zal de frustratie steeds meer plaats innemen. De energie die frustratie opslorpt gaat helaas ook ten koste van de draagkracht. Dan zitten we met een groot probleem: een neerwaartse spiraal die zichzelf voedt. De weegschaal slaat compleet uit balans. Het is helaas een fenomeen in de zorg (en ook in andere werkomgevingen). In de Coronaperiode - wanneer de uitdagingen op hun scherpst stonden - is dat pijnlijk duidelijk geworden. We kunnen hier lessen uit trekken, met zijn allen. Zorgen, dat doen we immers samen, hoe abstract dat misschien ook kan klinken.

Morele stress en erosie

Hoe sterk je gedrevenheid ook is, hoe diep je roeping ook geworteld zit in je bestaan: je kan de voeling ermee stilaan verliezen totdat je de passie voor de zorg gewoonweg niet meer terug kan vinden. Een rots waar je met een boorhamer amper wat stukjes uit los kan wrikken, zal door het voortdurende schuren van steentjes in klaterend water toch uithollen: erosie noemen we dat fenomeen. Het gaat traag maar bestendig. 

Wanneer je roeping erodeert, dan verlies je de voeling met de kracht waarmee je het werk ooit zo gemotiveerd bent begonnen. De wrijving die de erosie veroorzaakt, noemen we 'morele stress'. Professionals kunnen door te lange blootstelling hieraan gevoelsmatig stilaan afvlakken en apathisch worden of gewoonweg afhaken. Dat kan niet de bedoeling zijn: we hebben onze goed opgeleide zorgverleners en hun ervaring hard nodig!

Bewustwording

Dit besef is een belangrijk begin van zelfzorg in de zorg. Wie niet voor zichzelf zorgt, kan niet zorgen voor anderen. De bewustwording hiervan is de eerste essentiële stap in die zelfzorg. Neem bij jezelf bij wijze van spreken af en toe de pols om te voelen of je zorgend hart goed klopt. Blijf voeling houden met je waarden en principes, die je identiteit en je gedrevenheid bepalen. 

Weet je nog wanneer en waarom je koos voor de zorg?
Waar haal je het meeste voldoening uit in de zorg?
Wat is goede zorg voor jou persoonlijk? 

Waar loop je tegenaan in het zorgen voor patiënten (of bewoners of cliënten)? 

 

Het is absoluut niet zo dat je ooit onderuit zàl gaan omdat je in de zorg werkt. Wel bestaat er een kans, en dan zijn voldoende kennis en voortschrijdend inzicht belangrijke factoren om tijdig in te grijpen voor je mentaal en existentieel welzijn. Zorg voor je welzijn is overigens niet enkel van belang ter preventie. Het verdient hoe dan ook de aandacht.

Toegegeven, dit alles klinkt niet meteen vrolijk. Wat nu? We stellen het probleem vast, maar zijn er - naast bewustwording - ook oplossingen, of aanzetten daarnaartoe? Welnu, daar ga ik in de volgende bijdrage dieper op in. Er zijn namelijk mogelijkheden. Voor nu is de oefening in zelfzorg alvast een belangrijke eerste aanzet!

Zingeving: waaraan hou je je vast?

In het dagelijkse leven lijkt veel vanzelfsprekend dat het eigenlijk helemaal niet is. Dat je vlot de trap af wandelt bijvoorbeeld, dat je vlug je ontbijt binnen schrokt en dan met de wagen naar het werk rijdt. Dat je 's avonds uitgeteld in de sofa hangt, maar toch in je bed geraakt met moeheid in je benen. Je klaagt er vast wel eens over: het leven is te druk en dat zou anders moeten kunnen. Maar dat je alles gedaan krijgt, dat vind je evident. En dat is het hoegenaamd niet. Zolang je jezelf overal doorheen slaat, kan je bouwen op jezelf. De grote vragen kan je veilig op afstand houden zolang je gaat en staat waar je wil, wanneer je het wil en hoe je het wil. Misschien moeten we allemaal wat meer stilstaan bij valse zekerheden om steviger te staan wanneer het allemaal niet zo vlot gaat...

Loslaten

Marinus van den Berg heeft veel diepzinnige teksten geschreven. Als priester heeft hij lang gewerkt als geestelijk verzorger (of 'spiritueel zorgverlener' in Vlaanderen). Jarenlang heeft hij zieken bezocht en hun zorgen en vragen, hun gedachten en hun levensverhaal beluisterd, met veel empathie. Inmiddels is hij op rust en groeien de levensjaren verder aan: hij is 78 jaar intussen. 

Plots gebeurt er iets dat alles verandert, zo schrijft hij in een column. Ik vat het even samen. Hij stapt op de autobus, maar voordat hij kan gaan zitten, remt de optrekkende bus bruusk. Marinus valt en kan zelf niet overeind komen. Hij ontmoet de hulpeloosheid, niet aan de overzijde in een gesprek, maar in zichzelf. En enkele dagen later valt hij plots opnieuw, thuis dit keer. Gelukkig kan hij met zijn mobiele telefoon een buur bereiken die hem weer rechtop helpt. De twee valpartijen hebben hem echter kwetsbaar gemaakt: hij stapt behoorlijk onzeker. Bovendien bezorgt een gekneusde wervel hem veel pijn. Het herstel gaat tergend moeizaam. Alles gaat plots heel langzaam. 

Probleem

Een onbeduidende valpartij brengt de ouderdom stellig op de voorgrond. Op een bepaalde leeftijd herstel je niet zo vlot meer. Links en rechts is er onderweg wel eens iets van de taken en afspraken weggesnoeid, maar het waren kleine toegevingen, weloverwogen en vooral uit vrije wil. Wanneer er drastisch bezuinigd moet worden in je dagelijkse bezigheden, tot in de eenvoudigste handelingen, dan is dat een heel stuk lastiger.

Hetzelfde geldt voor iemand met een ziekte die steeds meer beslag legt op het algemeen functioneren. Een bed in de woonkamer, een handvat in de badkamer, een toiletstoel in de buurt: het zijn hulpmiddelen die je confronteren met alles wat je niet meer kan. Wanneer iemand je bovendien moet helpen bij al die eenvoudige dagtaken die je voorheen gewoon zelf deed - je lichaam wassen, je aankleden, naar het toilet gaan - dan kijkt de kwetsbaarheid je recht in de ogen. Het wekt schaamte op, en angst voor wat nog komen moet. Knap overigens dat een spiritueel-existentieel begeleider op rust zo open kan zijn over een eigen ervaring van kwetsbaarheid.

Op jezelf steunen?

Zelfzeker in het leven staan, hoeft zeker geen teken van hovaardigheid te zijn. Je màg je eigen keuzes maken en je leven inrichten op een manier die goed voelt voor jou. Daarbij kan je steunen op je kennis en ervaring, je doorzicht en capaciteiten. En daar mag je best fier op zijn. Wanneer je op jezelf kunt bouwen, dan bestaat echter het risico dat je daarbij in de illusie gaat leven dat het altijd zo zal blijven. Inzicht verwerven in jezelf en steunen op je sterktes is zeker betekenisvol in je leven, maar het volstaat niet. Er is meer draagvlak nodig om rechtop te blijven in je bestaan. Niemand valt samen met dat éne geluksmoment dat in een foto op sociale media prijkt. Dat is een droom waarin je niet kunt blijven wonen.

Elke dag word je immers een dagje ouder. De tijd tikt genadeloos vooruit. Dat hoeft je geen angst in te boezemen. Wel is het verstandig om zelfbewust in het leven te staan. Geen mens blijft onveranderlijk jong en sterk en vitaal. Daarom is het zo belangrijk dat je je leven bouwt op andere steunpilaren dan enkel je eigen kracht. Wanneer je dat wel doet, dan vraag je overigens mentaal veel teveel van jezelf, ook wanneer je fysiek op je piek bent. Existentiële vragen dringen zich niet alleen op bij het ouder worden, maar op de vele momenten doorheen je leven waar je scherp wordt geconfronteerd met je eigen kwetsbaarheid of deze van mensen die je heel dierbaar zijn. 

Welke momenten komen je voor de geest waar je geconfronteerd werd of wordt met je eigen kwetsbaarheid? Hoe ga of ging je er mee om? Bij wie kan je terecht voor een luisterend oor? Voor wie ben jij een luisterend oor?

Weinig nut

Een netwerk van mensen om je heen - een partner, ouders, kinderen, vrienden, collega's, kennissen - kan ontzettend veel voor je betekenen wanneer je zelf vastloopt. Het is zinvol om je als mens sociaal te engageren: niet omdat je die mensen nodig kan hebben, maar gewoonweg omdat het goed is voor jouw en voor hun welzijn. Je bent actief bezig, je lacht, je praat en krijgt ook weerwoord. Wanneer je opbouwende en warmhartige mensen om je heen  hebt, dan verrijken ze je leven ongetwijfeld. Ze trekken je omhoog wanneer je dreigt in te zakken. Ze maken een beter mens van jou. Daarom is het zo belangrijk om altijd te blijven investeren in sociale contacten. De band tussen jou en die anderen is op zich niet tastbaar. Loyaliteit, zorgzaamheid, vriendschap en liefde zijn transcendent: het zijn sociale waarden die je zintuigen overstijgen. 

Er zijn nog meer waarden en idealen die jou activeren, die je aan het werk zetten, naast die sociale waarden. Zo zijn er individuele waarden, zoals onafhankelijkheid, creativiteit, authenticiteit, ambitie, maar ook rust. En morele waarden als eerlijkheid, trouw en verantwoordelijkheid bijvoorbeeld. Esthetische waarden mogen niet onderschat worden: denk maar aan de kracht van schoonheid en harmonie. Er zijn ook praktische waarden, zoals gezondheid, veiligheid, discipline, efficiëntie, duurzaamheid. En filosofische waarden als democratie, gelijkwaardigheid en vrijheid. Sommige van de opgenoemde waarden - er zijn er nog veel meer uiteraard - zullen je persoonlijk aanspreken en inspireren. Ze zijn niet grijpbaar, maar je realiseert ze in je leven. Op zich zijn ze transcendent.

Zoek eens waarden op, er zijn veel lijsten op het internet te vinden. Welke waarden spreken jou persoonlijk aan? In welke waardengroep word jij momenteel het meest uitgedaagd, persoonlijk, onder vrienden of op het werk?

Transcendentie

Dat overstijgende trekt je letterlijk op uit het ondraaglijk ruwe van het rauwe bestaan. Het kleedt je bestaan aan en dat betreft zoveel meer dan 'verfraaiing'. Het bezit een gelaagdheid en geeft zodoende zin aan het bestaan dat uit zichzelf vlak en hard lijkt. De waarden die jouw levensovertuiging vormen, zijn geen imaginair hulpmiddel. Ze hebben wel degelijk betekenis en maken verbinding met de concrete realiteit langs je doen en laten. En ze inspireren jouw hoogst individuele kijk op het leven en geven dat leven vorm in haar ups en downs, te midden van haar hoop en onzekerheden.

Deze transcendentie kan religieus ingevuld zijn en vertrekken vanuit (een) God: een overstijgende kracht als grond van die zingeving. Maar transcendentie is niet te herleiden tot de godsdienstige context. Ook als atheïst ervaar je transcendentie. Idealen zijn ongrijpbaar: ze overstijgen je en toch zijn ze bereikbaar in je denk- en leefpatronen. 

Waarin ervaar jij de meerwaarde van de waarden die jou inspireren? Wat maakt jouw levensvisie typisch eigen aan jou? Wat vind jij essentieel in het leven? Hoe ga je om met het ongrijpbare in je dagelijks leven?

Houvast met zin

Vaardigheden loslaten in het leven, is lastig, maar 'het moet nu eenmaal'. Er is geen keus. Je kunt je zo hard verzetten als je maar wil: wat voorbij is, komt niet terug. Aan wat en aan wie trek je je dan op? Dat loslaten kan wrang voelen, maar de realiteit is zoals ze is: bij momenten hard en onvermijdelijk. Wanneer je in de verbolgenheid of teleurstelling blijft vastzitten, dan draagt dat op zich niets bij. Integendeel: leegte, eenzaamheid en zinloosheid zijn reële bedreigingen in de levensspan van je bestaan, ze verzwaren de achteruitgang door de afwezigheid van existentiële handvaten.

Naast je fysiek, sociaal en mentaal welzijn is daarom ook je existentieel welzijn altijd essentieel om het leven te dragen. Vooral op de momenten dat het moeilijk lukt om alle tegenslagen en veranderingen helemaal in je eentje te tillen. Je mag moed houden en doorzetten, maar je kunt jezelf maar beter niet overschatten. 'Burn out' is een typisch fenomeen dat voortvloeit uit zelfoverschatting en kan je zelfs in schijnbaar blakende gezondheid overkomen. Luister dus naar je lichaam, onderhoud je sociale contacten, houd contact met je mentale balans en vergeet ook je existentieel welzijn niet. Deze steunpilaren in je bestaan zijn onderling niet inwisselbaar. Alle vier spelen ze een fundamentele rol in je leven als geheel: het fysische aspect, het psychische, het sociale en het existentiële. Alle vier: in wisselend belang. De vier aspecten zitten vaak in mekaar verkleefd, wat het niet makkelijker maakt.

Waar vind je de bouwstenen voor die existentiële houvast dan? Welnu, ze liggen zelden ver buiten je bereik. Het behoeft geen oefening van willekeurig winkelen in spirituele en existentiële producten. Iedereen heeft immers existentiële bagage in het leven: waarden en idealen die belangrijk zijn, waar je veel waarde aan hecht, kernachtige gedachten waar je je bestaan op bouwt. Door bewust aandacht te besteden aan dit levenskader, dat je spontaan in je dagelijks leven al hanteert, kan je een aangepaste vertaling creëren die past binnen je huidige (mogelijks veranderde) situatie en zo een nieuwe houvast vinden. Het vergt flexibiliteit en energie, maar uiteindelijk brengt de inspanning een meerwaarde.

Zorg jij geregeld voor momenten waarop je stilstaat bij je welzijn? Is die in balans: fysiek, psychisch, sociaal en existentieel? Hoe pak je dat concreet aan? Hoe zoek je concreet naar meer evenwicht?

Hervinden

Existentieel welzijn biedt absoluut geen garanties tegen onheil en verdriet. Dat is een misverstand waar mensen wel eens pijnlijk tegenaan lopen. De misvatting schuilt in het stellen van verkeerde verwachtingen: zingeving kan je bestaan ten goede transformeren, maar zal de kwetsuren die eigen zijn aan het leven niet voorkomen. Wel kan je levensovertuiging een interpretatiekader bieden dat de harde kant van het leven draaglijk maakt en je blik verruimt. Zo wordt het leven hopelijk minder rauw: door diepgang te vinden in je concrete bestaan en ervaringen uit te wisselen en wijsheid te delen.

Een zinvolle invulling van je dagelijks leven, met bewuste (of beter nog: zelfbewuste) aandacht voor je existentieel denk- en leefkader, zorgt ervoor dat je doordachte keuzes maakt in je leven, in onderlinge samenhang, en dat je het mooie en het zinvolle dat op je pad komt meer apprecieert. Wanneer je in een situatie terechtkomt waar je mogelijkheden worden ingeperkt, kan je ook terugvallen op deze levensvisie, op je existentiële rugzak. 

Zal je daardoor gegarandeerd altijd opgewekt met je beperkingen omgaan? Nee, natuurlijk niet. Elk intens verlies brengt verdriet en kwaadheid met zich mee. Wel zal je met de nodige inspanning meer houvast ervaren omdat er geen leegte overblijft wanneer de evidentie van je dagelijkse bezigheden plots in vraag gesteld wordt. Je hebt wezenlijke bagage in je bestaan en je wordt niet doelloos en plompverloren in de levensvragen gestort. Toch zal iedere diepgaande verandering wel een uitdaging blijven uiteraard. Zo is het leven nu eenmaal.

Ben je goed in het aanvaarden van veranderingen in je leven? Hoe geef je teleurstelling een plaats? Denk je veel na over de toekomst? Hoe zie je die?

Even terug naar Marinus van den Berg. Hoe heeft hij met deze ervaring omgegaan? Het bed in de woonkamer heeft hij aanvaard. Hij is meer thuis, geniet van mooie muziek en leest teksten die hem inspireren. Hij schrijft ook meer en trekt zich op aan de mensen die langskomen om hem te helpen of om een praatje te maken. Het zijn allemaal uitingen van nieuwe houvast zoeken en vinden in een veranderde situatie. Zo verwoordt hij het ook zelf. Mensen en bezigheden geven hem houvast. 

Zingeving uit zich niet noodzakelijk in grootse en ongrijpbare dingen. Het gaat in de eerste plaats over een rust vanbinnen opzoeken en beetje bij beetje hervinden en van daaruit verder op weg gaan in je leven zoals het (geworden) is. 

Rouw en verlies: de onmacht bij 'iets in ons'

Rouw en verlies horen bij het leven, bij ieders bestaan. Wanneer iemand ons ontvalt die belangrijk is geweest in ons leven, dan zit de pijn onder onze huid. Niet tastbaar weliswaar, niet aanwijsbaar,  en voor iedereen anders. Verlies zet ons aan het denken: over ons leven, over het bestaan, over de zin of de onzin van alles. Rouw is niet per definitie psychologisch, niet filosofisch, niet theologisch. Dat zijn slechts perspectieven op rouw, manieren om ernaar te kijken. Want wanneer diepe rouw voor het eerst of opnieuw in ons bestaan binnenkomt, dan omvat die alle aspecten van het bestaan. Wat hier volgt, is een beschouwing op rouwen, geschreven vanuit een filosofisch-existentieel perspectief.

Ongrijpbaar

Wanneer iemand overleden is die je heel dierbaar is, dan ervaar je een mengelmoes van gedachten en emoties: verdriet, woede, onbegrip, eenzaamheid… Het gevoel van afgesneden te zijn van die persoon, doet pijn. Het vraagt tijd eer dat gevoel wat minder allesbepalend wordt. Hoe ondraaglijk de pijn is, hoe lang die pijn tot op de voorgrond doordringt en in hoeverre ze ooit vermindert, is heel persoonlijk. Er staat geen maat op pijn en verdriet. Niemand rouwt volgens een schema of planning. 

Stappenplannen kunnen een hulpmiddel zijn, maar ze bepalen de individuele rouw niet. Rouw heeft zoveel facetten, en een model vertrekt steeds vanuit een bepaald perspectief. De fasen in rouw, die Elisabeth Kübler-Ross uitwerkte, en de dualiteit in rouw, die Margaret Stroebe en Henk Schut onder de aandacht hebben gebracht, kunnen ons vast en zeker inzicht geven in rouw in het algemeen. En Uus Knops wijst ons op de kracht van het aanvaarden en het delen van verdriet in woorden en symbolen.

Toch wordt rouw vooral ervaren als iets in je: niet vast te grijpen, niet te beheersen, niet te bedwingen. ‘Het rouwt’ in je, zegt Christine Vandenhole terecht. Die rouw valt niet samen met jou als persoon. Het lijkt wel een deel van je te zijn geworden. Je kunt die rouw ook niet zomaar vergelijken met de rouw van anderen. Intense rouw is iets dat op zichzelf verandert en dat jou daarbij ook transformeert: er is heel vaak een ‘voor’ en een ‘vanaf’. Over een ‘na’ kunnen we moeilijk spreken. Wanneer heb je het verlies van een essentieel persoon in je leven volledig verwerkt en ligt het compleet achter je?

Voorbij de sterkte

Rouw hoéft geen taboe te zijn. We leven in een samenleving die de klemtoon legt op perfectie, op prestatie, op welvaart. Rouw kan in die context als een teken van zwakte worden beschouwd. Helaas, want het is een absurditeit te veronderstellen dat je altijd sterk moet en zult zijn. Al te vaak worden lege boutades op mensen in rouw afgevuurd: “straks wordt het beter”, “je moet er even doorheen”, “kop op”… Ze getuigen van een onvermogen om verdriet te beluisteren en onmacht te accepteren. 

“Wat moet ik zeggen?”, denkt men vaak onzeker en gejaagd wanneer men bij iemand langsgaat die rouwt. Het antwoord luidt: heel weinig. Luister naar het verhaal van de ander, maak tijd, laat de stilte toe en de emoties. Er hoeft niet op alles een antwoord te zijn. Schuif een bezoekje vooral niet voor je uit omdat jij je ongemakkelijk voelt. De ander voelt zich in veel gevallen een stuk beroerder. Het is juist heel betekenisvol om het verlies en de gevoelens die het opwekt op de voorgrond toe te laten, kort na het verlies, maar ook daarna. Wat is het toch met ons, Westerlingen, dat we ons ongemakkelijk voelen bij emoties? En vanwaar die veronderstelling dat wij altijd iets moeten doén om het verdriet op te lossen? Op de meeste diepe zaken in het leven hebben we amper vat.

Herinneren

Verlies vraagt om tekens, symbolen, woorden. Door stil te staan bij herinneringen onder de vorm van tastbare dingen en mooie gedachten, geef je jezelf de kans om actief te rouwen. Er kunnen bijzondere momenten uitgekozen worden om persoonlijk bij de overledene stil te staan of om herinneren te delen door samen te komen. Dat wil niet zeggen dat rouwen steeds een droeve gebeurtenis hoeft te zijn. 

Het wil ook niet zeggen dat je jezelf moet dwingen om te rouwen. Er zullen meer actieve rouwperiodes voorkomen en eerder kalme periodes, waar er meer ruimte is voor de buitenwereld en voor andere gedachten. Mensen lopen soms onterecht met een schuldgevoel rond, omdat ze vrezen dat ze dan niet genoeg respect opbrengen voor de overledene door aangename momenten te beleven los van de rouw. Terwijl die momenten je juist adem geven om verder te gaan in je rouw. 

Geen oplossingen

We denken graag oplossingsgericht. Maar verlies is nooit ‘af’. Het beeld dat het een wonde zou zijn die door de tijd kan worden genezen, draagt evenmin bij aan een rouwverwerking. De tijd op zich heelt helemaal niets. Rouw zou nooit ervaren mogen worden als een ‘last’ die verborgen moet worden voor jezelf en voor anderen. Hoe harder we onze emoties onderdrukken, hoe sterker ze zullen opborrelen. We hoeven niet te baden in verdriet. Wel is het belangrijk om in contact te blijven met onze gevoelens en gedachten. 

Door het herinneren van mooie kwaliteiten van de overledene – passies, sterke gedachten en uitspraken, typische eigenheden – kan rouw soms met een glimlach gepaard gaan. Door herinneringen te koesteren – niet op een dwangmatige manier, maar vooral dankbaar ontvangend – leeft die ander verder in jouw gedachten, in je bestaan. Het delen van dat gevoel kan heel bijzonder zijn. Sommige herinneringen zullen vervagen. Dat betekent niet dat je niet erkentelijk bent voor de overledene. 

De essentie hou je bij: dat wat die persoon voor jou heeft betekent, hoe bijzonder zij of hij wel was. Ook de kleine kantjes van die persoon mogen een plek krijgen in onze herinnering. We herinneren een mens, geen ideaalbeeld. En een mens is mooi zoals zij of hij is (geweest)...

Literatuur:

KEIRSE, Manu, Helpen bij verlies en verdriet. Een gids voor het gezin en de hulpverlener, Uitgeverij Lannoo, 2017, 288 pagina's.

KNOPS, Uus, Casper. Een rouwboek, Uitgeverij Borgerhoff en Lamberigts, 2022, 192 pagina's. 

KNOPS, Uus, Hoe zware dagen dragen, Uitgeverij Borghoff en Lamberigts, 2024, 200 pagina's. (Uus Knops in gesprek met Dirk De Wachter, Stef Bos, Annelies Verlinden, Lieve Blancquaert en anderen op zoek naar inspiratie bij zwaarmoedigheid)

KÜBLER-ROSS, Elisabeth & KESSLER, David, Over rouw. De helende kracht van de vijf stadia van rouwverwerking, Uitgeverij Ambo/Anthos, 2024, 272 pagina's.

VANDENHOLE, Christine, Het rouwt in jou, Uitgeverij Lannoo, 2019, 192 pagina's.

VERHELST, Peter, Voor het vergeten, Uitgeverij De bezige bij, 2018, 336 pagina's. (roman over de angst om herinneringen los te laten)

WORDEN, William J., Grief Counseling and Grief Therapy. A Handbook for the Mental Health Practitioner, Uitgeverij Springer Publishing Company, 2009, 328 pagina's.

Levensbeschouwing: de valkuil van waarheidsdenken

“Je wil de waarheid niet onder ogen zien”, lees je soms op sociale media. En: “Je bent gewoon bang voor de echte waarheid.” Waarheid is een term die veel ter sprake komt. Het is eigenlijk een zoektocht van alle tijden, een vrucht van ons zelfbewustzijn: we verwerven inzicht in onszelf en in de wereld en gaan op zoek naar de waarheid, naar een gedeelde visie of ideologie. Onze rede verlangt ten diepste eigenlijk naar absolute waarheid: een geheel van zekerheden dat alle twijfels en onzekerheden wegneemt.  

Weinig of geen ‘waarheden’ zijn in de praktijk absoluut, omdat ze niet door alle mensen worden gedeeld. We merken bovendien dat de botsing van waarheden conflicten veroorzaakt tussen mensen, oorlogen tussen landen, conflicten tussen overtuigingen. Dat laatste begrip beperkt zich hoegenaamd niet tot godsdiensten. Elke visie rond levensovertuiging kan de bron zijn van conflict. Net zoals neutraliteit en objectiviteit niet bestaan in hun absolute vorm, zo geldt het ook voor waarheid.

Vertellen

Oorspronkelijk werd waarheid als wijsheid geformuleerd in verhalen. Deze waarheden werden mondeling doorgegeven. De verhalen hadden vaak een transcendentie als fundament: de relevantie werd door ‘de goden’ of ‘God’ gevalideerd. 

De filosofie heeft deze kijk op waarheid voor het eerst in vraag gesteld. De mens trok het nadenken heel bewust terug naar zichzelf toe, weliswaar met ruimte voor godsdienst. Denk maar aan Plato’s Demiurg. Of aan Confucius, die zelf heeft gebeden en naar de hemel verwees.

Feiten onderzoeken

De wetenschap zet nog een stap verder en richt zich op feiten, zonder te steunen op verhalen of filosofische beschouwingen. Enkel waarnemingen en bewijzen leiden tot kennis. Empirische vaststellingen worden de bron van kennis, en logica het draagvlak om  die kennis uit te breiden en inzicht te verwerven. Hoe is de aarde ontstaan? Hoe is de mens ontstaan? Waarom gaat de zon op in het oosten en onder in het westen?

Wetenschappelijke taal neemt de plaats in van symboliek en verhaalvormen. Hiermee wordt de ontmythologisering van kennis in gang gezet. Wat men niet weet, dat weet men nù nog niet, maar later misschien wel. Dit wetenschappelijk vooruitgangsoptimisme neemt de neiging weg om het onverklaarbare aan goden toe te willen schrijven. Ook de filosofie evolueert mee in deze menselijke zoektocht naar waarheid.

Waarheid en wetenschap zijn echter geen synoniemen van elkaar. Onze kennis is niet alomvattend, onze waarnemingen zijn beperkt en ons inzicht is altijd het tussentijdse resultaat van wetenschappelijk onderzoek. Feiten leiden dus niet tot de absolute waarheid, maar tot een relatieve, situationele en onvolledige waarheid: de waarheid hier en nu, tot dusver, met onze huidige kennis en inzichten. Ze is immanent van aard en doet dus geen beroep op transcendentie om het onbekende uit te leggen.

Ons denkkader is beperkt omdat we als mensen beperkt zijn. We hebben voor de mathematica die veel van de wetenschap draagt zelfs uitgangspunten nodig of axioma’s. Beginselen die we moeten aannemen en niet bewijsbaar zijn. Ook de taal, het middel waarlangs we communiceren over kennis en inzicht, legt beperkingen op. Een weg naar absolute kennis en waarheid, zonder ruis en afleiding, is er niet. De wetenschappelijke waarheid van vandaag kan morgen, na een nieuwe ontdekking, een illusie blijken. Absolute waarheid vinden we niet zomaar in de wetenschap. Dat is een veel gemaakte fout.

Meningen

Al wordt soms de indruk gewekt dat we in een wetenschappelijke realiteit leven, de praktijk toont ons elke dag dat er naast feiten ook meningen bestaan. We hebben allemaal eigen meningen. Ze zijn individueel, soms heel erg verschillend van elkaar en worden gebaseerd op feiten, maar ook op veronderstellingen, aannames en onwaarheden. Ze zijn gekleurd door onze opvoeding en cultuur. Gebundeld vormen ze ons eigen essentiële denkkader. 

Zelfs wanneer ze aansluit bij een traditie, blijft levensbeschouwing altijd een persoonlijke mening: “Zo zie ik het leven, zo zou de wereld moeten zijn.” Ze vormen de individuele visie, de eigen interpretatie van alles in ons en om ons heen. Als in deze context gesproken wordt over waarheid, dan gaat het altijd over een relationele waarheid: waarheid in relatie tot persoonlijke waarden en/of een Transcendentie (God). 

Voorts is ieder uitgesproken standpunt over transcendentie – of het nu atheïsme, deïsme of theïsme betreft – altijd een mening, nooit een feit. Het is een beschouwing op transcendentie. Over wat wetenschappelijk niet waarneembaar is, kan de wetenschap geen uitspraken doen. Het is niet omdat iets niet empirisch waarneembaar is, dat het niet kan bestaan. Het enig zuiver-wetenschappelijke standpunt over transcendentie is dus agnosticisme. Letterlijk: “geen mening hierover”. En dat klopt, want meningen zijn niet feitelijk. Er wordt nog te vaak geconcludeerd dat atheïsme door de wetenschap wordt bevestigd.

Zinvol

Welke onze visie ook is, we zoeken gelijkdenkenden op. Daarbij stellen we algauw vast dat niemand volledig dezelfde visie heeft. We komen ook in contact met andersdenkenden. Meningen zijn individueel en daarom voelen we ons er heel persoonlijk mee verbonden. Wanneer in gesprekken onze mening niet wordt gerespecteerd of wordt afgekraakt door anderen, dan wekt dat intense emoties op. In een gepolariseerde samenleving, waar de klemtoon heel sterk ligt op verschillen en minder op een gedeeld draagvlak, is deze spanning voortdurend aanwezig. Vaak klinkt in dergelijke discussies weinig inhoud, maar vooral emotioneel geladen verdediging en tegenaanval. 

Wat meningen betreft, en levensbeschouwing in het algemeen, wordt juist daarom beter zo zuinig mogelijk omgesprongen met het begrip waarheid en kan deze bovendien nooit verabsoluteerd worden. Ze is relationeel, wat haar waarde hoegenaamd niet wegneemt, maar in een relevante context plaatst. Een mening ‘is’ dus niet waar, maar kan wel waardevol zijn.

Bij meningen zijn constructieve definiërende adjectieven bijvoorbeeld: coherent, zinvol, inspirerend. Wie de levensvisie van een ander ‘dom’ noemt, ‘gezever’, of ‘belachelijk’, die doet eigenlijk vooral zichzelf oneer aan. Er is namelijk niets constructiefs aan het neerkijken op de visie van anderen. Toch is deze reflex gauw gemaakt, en werkelijk overal: op sociale media, in de dagelijkse omgang, maar even goed in hoogdravende uiteenzettingen.

Realiteit

Hoewel feiten en meningen in deze uiteenzetting tot dusver netjes van elkaar gefileerd worden, is de realiteit een voortdurend samenspel van de beide. Meningen zijn nooit neutraal. Neutraliteit is hooguit een streefdoel, nooit een realiteit. Niemand heeft immers ‘geen mening’, niemand ‘is neutraal’. Ook is onze taal nooit herleid tot wetenschappelijke uitdrukkingsvormen. In ons dagelijkse denken en spreken leeft er beeldtaal, symbooltaal, droomtaal, liefdestaal, noem maar op. 

In de praktijk komen we dus voortdurend in contact met feiten én meningen, symboliek én logica. Allerlei spreek- en denkgenres lopen voortdurend door elkaar. In de verdediging van een mening worden bovendien ter overtuiging feiten bewust geselecteerd, soms zelfs verdraaid of uitgevonden. Het is een complex amalgaam, maar zo is de realiteit: er klinken altijd verschillende niveaus door elkaar. Niet iedereen kan even goed overweg met die veelheid en complexiteit. Het werkt polarisatie in de hand. Men klampt zich harder vast aan de eigen overtuiging en gaat zich harder verdedigen tegen andere standpunten.

Onderscheiden

Daarom is het bijzonder belangrijk dat we ons allen bewust zijn van het bestaan van feiten en meningen, en dat we ons de alertheid toeëigenen om ze telkens van elkaar te onderscheiden voor zover dat mogelijk is. Tevens behoeven we een alertheid voor desinformatie, zeker in deze tijden van sensatiehonger en ‘fake news’. We leven ook in een tijd van ‘orthologie’: wat aannemelijk klinkt of mooi gezegd is, wordt immers sneller voor waar aangenomen. Er wordt ook ingespeeld op onze goedgelovigheid: wie het luidst schreeuwt en onze diepe instincten aanspreekt, wordt helaas te vlug als geloofwaardig beschouwd. 

De waarheid is, net als wij, onderweg. De valkuil bestaat in het veronderstellen dat waarheden soliede rotsen zijn (en dat wij ze beheersen of bezitten).

Relativisme is niet het antwoord op dit alles. Vaagheid en desinteresse kunnen ons verdoven. Als er opium voor het volk bestaat, dan ligt er in die vlucht misschien wel het grootste risico op bedwelming. Zelfbewust in het leven staan, goed geïnformeerd en constructief debatterend met anderen: daar ligt de meest krachtige voedingsbron voor je levensbeschouwing, je overtuiging, je persoonlijk spiritueel-existentieel denken, voelen en handelen. Dat komt je welzijn ten goede. Hierin kunnen we elkaar bewustmaken. Maar dan is waarheid een te vermijden term. Waarheid claimen op het vlak van meningen en visies leidt tot een imaginaire hiërarchie in visies. Een visie is hooguit beter voor jezelf, niet zomaar vanzelfsprekend voor een ander. 

De patiënt als volwaardige persoon in de zorg: (2) enkele basisprincipes en hulpmiddelen voor waardering

In de zorg ontstaat een buitengewone interactie. Het is belangrijk dat we ons daar iedere dag bewust van zijn en blijven. Wanneer iemand zorg draagt voor een medemens in de context van een ziekenhuis of zorginstelling wordt er meteen een hele context opgeroepen, die zelden expliciet benoemd wordt. Hoewel die context veel verschijningsvormen kan aannemen, ontwikkelt zich spontaan toch een omgeving van geven en ontvangen tussen een professioneel zorgverlener en patiënt of bewoner, en ook tussen zorgverleners onderling. Er is nog veel bewegingsmogelijkheid. De finesse van zorg ligt in de invulling van de concrete zorgrelatie. Daartoe worden in dit tweede luik over waardevolle bejegening enkele basisprincipes, hulpmiddelen en houdingen uitgewerkt.

Waarde

De ander in zijn waarde laten, de ander bevestigen in zijn of haar waarde, dat is waarderen. Waardering kan heel waardevol zijn in de zorg. Dat kan tot uiting komen door duidelijk te maken dat je er bent voor de patiënt, door dat expliciet te benoemen. 

Door aandacht te schenken aan de patiënt of bewoner, als zorgbehoevende, maar ruimer ook als mens, bevestig je de diepste betekenis van zorg: vanuit een oprechte bekommernis voor de ander hulp en ondersteuning bieden waar de zelfredzaamheid eindigt met het oog op de algemene gezondheid. Welnu, die gezondheid hangt nauw samen met het algemeen welbevinden. De holistische mensvisie is een nuttige en zinvolle benaderingswijze, die de aandacht ook vestigt op eventuele psychische, sociale en existentiële probleemvelden. Die holistische visie krijgt al vorm bij een grondige anamnese. We denken daarbij aan de elf gezondheidspatronen van Marjory Gordon. Dit is dus geen nieuwerwetse theorie, maar een bewustmaking van wat van blijvend belang is: en zorgvrager wil zich begrepen voelen, veilig en gewaardeerd.

De mens gastvrij ontmoeten, zoals hij of zij is, maakt de weg vrij voor respect en waardering. Waardering creëert een open houding. "Jij mag er zijn, jij telt mee, jij hebt betekenis, ook hier in het ziekenhuis." Wanneer geen waardering aanwezig is in de benadering van de ander, ontstaat ver-ont-waardiging: een wrang en onaangenaam gevoel. De patiënt voelt zich genegeerd, onbelangrijk, overbodig en storend. Een negatieve zorgomgeving is nefast voor de zorgverlener en de zorgvrager. Eigen aan waardering is de wederkerigheid. Wanneer de patiënt een zorgverlener niet waardeert, wordt het evenzeer moeilijk om een goede zorgomgeving te creëren. Dergelijke patronen worden daarom beter doorbroken door ze te benoemen en om te buigen. Allen hebben we hierin een verantwoordelijkheid.

Enkele basisprincipes

Het allereerste basisprincipe voor menswaardige zorg is respect. Zonder een fundamentele grondhouding van respect voor de ander is de zorg onoprecht. Hulp bieden aan iemand die ontkend wordt in zijn diepste waarde, is een herleiding van zorg tot louter techniek. Een dialoog zonder respect is geen dialoog meer. Een zorgrelatie zonder respect neemt de grond weg van onder de roeping tot zorg: de menselijkheid. 

Een zorgverlener wordt dus uitgedaagd om vooroordelen zoveel mogelijk in de kiem te smoren. Vooroordelen staan respect in de weg. Dat geldt trouwens ook voor superioriteitsgevoelens en cynisme. Vaak is dat schild dat de zorgverlener zich heeft toegeëigend een bescherming om niet gekwetst te worden. Evenzeer kan dit schild bestaan bij een patiënt. Er is echter geen ruimte voor stoerheid in de zorg. Zorg begint bij het erkennen van de kwetsbaarheid. Indien nodig is hieromtrent een goed, constructief gesprek op zijn plaats. Herleid een patiënt nooit tot een uitspraak, karaktertrek of gehoorde omschrijving. Neem hem of haar altijd ernstig.

Een tweede basisprincipe is de afgewogen balans tussen afstand en nabijheid. In de zorg kom je als zorgverlener binnen in de persoonlijke sfeer van een patiënt. Dat is een bijzonder gevoelige omgeving. De uitdaging voor een patiënt bestaat er in om zich open te kunnen stellen voor de eigen kwetsbaarheid en om grenzen te durven aangeven daarbinnen. En de zorgverlener heeft te allen tijde de taak om de professionele voelsprieten aan te wenden en gewaar te zijn waar de grenzen liggen voor iemand. Dat is een uiterst persoonlijke kwestie. Daarom moet je jezelf als zorgverlener oefenen in het schakelen tussen patiënten door.

Het derde basisprincipe voor goede zorg is samen te vatten in het wederkerigheidsprincipe: "Doe wat je zelf zou willen dat men voor jou doet". Zorg voor iedere patiënt als was het je eigen ouder, je eigen kind, of jezelf. Ieder mensenleven is kostbaar. Daarom is onze zorg zo gespecialiseerd. Die gedrevenheid om de mens een zo comfortabel en zo gezond mogelijk leven te gunnen is bijgevolg ook zeker gewenst in ons concreet zorgend handelen aan bed. Zorgen is doen wat je kan voor die persoon die aan jou is toevertrouwd.

"Denk zelf na." Dit vierde basisprincipe kan misschien wat vreemd ogen in de opsomming, maar het is werkelijk onmisbaar in goede zorg. Het appelleert op de persoonlijke professionaliteit van de zorgverlener. Laat je dus niet meetrekken door hokjesdenken. Mensen horen immers niet in hokjes thuis, ze zijn allen het unieke resultaat van een individuele levenswandel tot dusver. Er wordt tekort gedaan aan de mens wanneer enkel losse kernwoorden de omschrijving bepalen. Niemand valt samen met steekwoorden. Zorg dat je als zorgverlener ook niet toegeeft aan de negatieve verleiding om je te identificeren met steekwoorden die aan jou worden toegeschreven, door patiënten, bewoners, naasten of collega's. Een patiënt is nooit een cliché, wil het zelf ook nooit worden. 

Een vijfde en laatste basisprincipe sluit enigszins aan bij het vorige: er bestaan (bijna) geen lastige patiënten. Destructief en negatief gedrag is vaak een uiting van frustratie. De uitdaging bestaat erin om een patiënt of bewoner de kans te geven om zijn of haar frustratie te verwoorden en er constructief mee aan de slag te gaan. Moeilijk gedrag is geen stempel, geen vaststelling, maar het begin van een wederzijds proces van samen gedragen communicatie tussen een zorgvrager en een zorgverlener. Als een bron van ergernis zou een patiënt of bewoner eigenlijk nooit omschreven mogen worden in de zorg.

Met deze vijf basisprincipes is niet alles gezegd op existentieel niveau binnen de zorg. Ze willen vooral een aanzet zijn tot positieve, persoonlijke dynamiek tussen zorgverleners en zorgvragers. Zonder het existentieel niveau is de zorg uiteindelijk onvolledig en onvoldoende mensnabij.

Zinvolle hulpmiddelen

Veel staat of valt met goede communicatie. Het is een essentiële professionele vaardigheid voor iedereen in de zorg. Een positieve houding vertrekt vanuit open communicatie. Dat is een cruciaal hulpmiddel in de waardevolle bejegening van een patiënt of bewoner. Conflicten kunnen besproken worden door uit de waan van gelijk of ongelijk te stappen. In de wereld van meningen bestaat er immers geen juist of verkeerd. Communicatie vanuit evenwaardigheid zorgt voor drukreductie. In de zorg ontmoeten we elkaar en kunnen we op zoek gaan naar een leefbare en werkbare consensus. Dan is iedereen actief betrokken en wordt niemand het zwijgen opgelegd. Actieve deelname bevordert het verantwoordelijkheidsgevoel en het participatiegevoel. 

Spanning ontstaat vaak uit andere spanning. Het werkt contaminerend. Wie bij aanvang van de werkdag in een negatieve sfeer binnenkomt, pikt die negatieve signalen op. Zo ontstaat een bromtoon: een negatief geladen geluid doorheen de dag en over de dagen heen. Het is iets waar we ons beter bewust van zijn: wij bepalen mee de sfeer van vandaag en van morgen. Stress en vermoeidheid mogen niet onderschat worden. In de zorg is de werkdruk hoog en wordt veel verantwoordelijkheid opgenomen. Geef daarom woorden aan de beide kanten van je ervaringsspectrum: zowel het positieve als het negatieve, en wees je bewust van de beide. Aandacht voor emotioneel evenwicht is een bijzonder krachtdadig hulpmiddel op de werkvloer. Breng ook je collega's mee in balans: benoem elkaars talenten en prestaties. Iedereen beleeft deugd aan een blije begroeting, een schouderklopje. Ook patiënten en bewoners hebben er alle baat bij om een complimentje te krijgen. Mensen laden zich niet op aan negativiteit, maar aan de kleine (en grote) gelukjes. De negativiteit blijft echter wel beter aan ons kleven en gaat vanzelf aan ons parasiteren. Laten we daar aandachtig voor zijn. En laten we luisteren naar elkaar, oor hebben voor elkaar, elkaar opbeuren en het positieve benoemen. Verder is het ook van groot belang om gehoord te worden, ook door verantwoordelijken, en ook positieve kritiek van hen te ontvangen. We komen uit een cultuur van weinig woorden, gericht op een ideaal, een cultuur die het negatieve benoemt en bestraft en die het positieve als vanzelfsprekend beschouwt. Dat kan anders en beter.

Er schuilt een afstompende factor in slijtage door gewoonte. Mensen houden van gewoonte: dan brengen kennis en ervaring een gevoel van veiligheid. Teveel verandering is inderdaad een bron van onzekerheid. Te lang gedijen in hetzelfde kan echter leiden tot roestgedrag. In dat geval stel je jezelf niet meer in vraag, en doe je wat je doet omdat je het altijd zo hebt gedaan. Verandering is dus verrassend genoeg ook een hulpmiddel: het brengt nieuwe inzichten, het verbreedt ervaring en expertise en hoeft dus absoluut niet angstwekkend te zijn. Verandering verrijkt en versterkt je als zorgverlener. Je kan groeien in je carrière, zeker ook als mens.

In de zorg zijn er veel druktefactoren: tijdsdruk, fysiek werk, planning, registratie, sterke emoties, multitasking... Veel taaklijnen lopen door elkaar heen. Daarom is het belangrijk om voor balans te zorgen op mentaal en existentieel vlak en bewust rustpunten te zoeken die voor jou persoonlijk werken: manieren om je eigen emotionele spanning los te kunnen laten en om de kleine en grote levensvragen te exploreren. Zo kan je constructiever en zelfbewuster in het leven staan. Het vergt wel planning en doorzetting. Maar zelfzorg is een deel van je opdracht, want wie onvoldoende zorgt voor zichzelf kan onmogelijk goed zorg dragen voor een ander. Daarmee is een vierde en laatste hulpmiddel onder de aandacht gebracht. 

Waardevolle houdingen

Wie gematigd-positief in het leven staat, presteert het beste op professioneel vlak: dan is er ruimte voor verandering, openheid voor dynamiek en interesse in de toekomst. In de zorg is je existentieel glas bij voorkeur iets meer dan halfvol: wie zin en betekenis vindt in het leven heeft ook zin in het leven. Dat weerspiegelt zich ook op professioneel vlak. Je loopt minder kans om te verdrinken in grote idealen en losse ideeën, maar je zal pessimisme ook niet zomaar kopiëren. In evenwicht verwacht je geen idylle maar ook geen bevestiging van doemdenken: je vertrekt vanuit een zelfbewuste optimistische en tegelijk kritische grondhouding. Dan heb je een breder, stabieler draagvlak en ben je ook ontvankelijker om te genieten van de mooie momenten, en deze te koesteren. Maak voor jezelf de balans op: ben je een optimist of eerder een pessimist? Welke waarden en idealen kunnen bijdragen aan een positievere levenshouding? Hoe kan je daar concreet in investeren? Existentiële zelfzorg bestaat uit bewustwording én regelmatige opvolging. Maak daar tijd voor.

Een gedreven zorgverlener gedijt op een leergierige geest. De wil om bij te leren is een teken van werklust, van actief en dynamisch in je beroep staan. Noem het gerust beroepsfierheid. Wanneer je blijft meegroeien in je werk, geniet je meer. En dat kan een hele carrière lang. Leeftijd mag dus nooit een beperkende factor zijn, integendeel. Je bent een onmisbare verrijking op de werkvloer omwille van je ervaring.

Een belangrijke graadmeter van je professioneel welzijn is de mate waarin je verbonden blijft met je diepste gedrevenheid om voor mensen te zorgen. Werken in de zorg mag terecht een moderne roeping genoemd worden. Je wil dat absoluut doen. Voorbij je eerste naïviteit merk je dat je die gedrevenheid niet verliest, maar dat ze met je meegroeit doorheen je loopbaan en je volwassen leven. Hou de vlam van je idealistisch vuur brandend, maar hou het tegelijk ook binnen realistische proporties. Zo verlies je de verbinding niet met je diepste drijfveer om in de zorg te werken en houd je de vele verrassende en deugddoende ervaringen bij die je daarin bevestigen, telkens weer. Ze vormen een stevige paraplu tegen de buien van twijfel en tegenslag.

Wees je bewust van het feit dat je functioneert in een groter geheel. Denk organisch, niet zwartwit. Weet dat jouw mening niet de enige is en accepteer dat beslissingen dus geen kopie zijn van wat jij vindt. Dat kan immers niet. Wanneer je botst met een beslissing, geef daar dan woorden aan, maar laat jezelf ook toe om de visie en optiek achter de genomen beslissing te overdenken. Wees daar niet enggeestig in, vul het niet enkel in vanuit jouw perspectief. Meningen zijn zelden helemaal goed of helemaal verkeerd, in het leven en ook in de zorg. Het zijn afwegingen die vorm krijgen in een consensus. Dat betekent toegevingen doen, ook aan principes die je zorgvreemd vindt, zoals betaalbaarheid bijvoorbeeld. We leven in een samenleving die ego en polemiek sterk voedt. In de zorg leveren ze weinig positieve bijdrage. Organisch denken en spreken - dus niet strikt afgelijnd, niet ja-neegericht en niet beperkt tot je eigen denkkader - opent deuren in samenwerking. Dat je genuanceerd denkt, wil helemaal niet zeggen dat je mak bent. Dat is een simplistisch oordeel vanuit het zwart-witdenken.

En daarmee zijn enkele belangrijke basisprincipes, hulpmiddelen en houdingen uitgewerkt die je hopelijk persoonlijk op weg zetten naar meer openheid, naar nieuwe kansen en mogelijkheden. Bewust waarde hechten aan de zorgvrager en aan de zorgverlener en die waardering ook tot uiting brengen, zorgt voor een mensnabij zorgklimaat. Daarin mogen we elkaar dragen: ook dat maakt deel uit van zorgen.

Enkele leestips bij deze twee bijdragen:

BARNHOORN, Pieter, Professionaliteit in de zorg. Reflecteren op je professie, Bohn Stafleu van Loghum, 2021, 264 pagina's.

BOSCH Erik, Bejegening in de zorg. Respectvol omgaan met cliënten, Uitgeverij Boom/Nelissen, 1998, 157 pagina's. 

BOSCH Erik, Waar bemoei je je mee, Zorgvuldig omgaan met morele dilemma's in de zorg, Uitgeverij Boom/Nelissen, 2002, 135 pagina's.

BUNTINX, Jasmine, Doe in het wel goed als zorgverlener?, Uitgeverij Lannoo Campus, 2024, 182 pagina's.

GORDON, Marjory, Handleiding verpleegkundige diagnostiek, Uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum, 2017 (herziene uitgave), 643 pagina's.

JOCHEMSEN, H., Zinervaring in de zorg. Over de betekenis van spiritualiteit in de gezondheidszorg, Uitgeverij Van Gorcum, 2007, 92 pagina's.

LIEFBROER, Anke, Interlevensbeschouwelijke geestelijke verzorging. Theorie en casuïstiek, Uitgeverij Eburon, 2024, 272 pagina's. (Geestelijke verzorging noemen wij in Vlaanderen spirituele en existentiële zorg, dus niet te verwarren met psychiatrische zorg en psychische ondersteuning)

RÖSSLER, Beate, Autonomie, Uitgeverij Boom, 2018, 384 pagina's.

VANDERDONCK & SABBE, Zorg dragen vanuit dialoog en verbinding. Over waardevol praten, keuzes maken en veerkracht, Uitgeverij Lannoo Campus, 2024, 160 pagina's.

VAN LEEUWEN, Richard, Verpleegkundige zorg en spiritualiteit. Professionele aandacht voor levensbeschouwing, religie en zingeving, Uitgeverij Boom Lemma, 2005, 152 pagina's.

De patiënt als volwaardige persoon in de zorg: (1) de kunst van de bejegening

In de zorg ontstaat een buitengewone interactie. Het is belangrijk dat we ons daar iedere dag bewust van zijn en blijven. Wanneer iemand zorg draagt voor een medemens in de context van een ziekenhuis of zorginstelling wordt er meteen een hele context opgeroepen, die zelden expliciet benoemd wordt. Hoewel die context veel verschijningsvormen kan aannemen, ontwikkelt zich spontaan toch een omgeving van geven en ontvangen tussen een professioneel zorgverlener en patiënt of bewoner. Er is echter nog veel bewegingsmogelijkheid daarbinnen. De finesse van zorg ligt in de invulling van de concrete zorgrelatie. 

Deze bijdrage is een eerste van twee teksten over bejegening en waardering van patiënten. Ze vormen geen afgesloten theorie, maar willen een aansporende aanzet zijn met basisgedachten rond professionele en zelfkritische benadering van patiënten in de zorg. Een algemeen kader komt vooral in deze eerste tekst aan bod. Twee fictieve voorbeelden trekken de problematiek open. In de volgende bijdrage worden enkele basisprincipes uitgewerkt en hulpmiddelen aangereikt.

Buitengewoon

De technische capaciteiten van een zorgverlener zijn essentieel, daar twijfelt niemand aan. De professioneel-relationele kennis en praktijk verdienen evenveel aandacht. Een toxische verhouding tussen zorgverlener en patiënt kan de therapie immers evengoed schaden als onzorgvuldig technisch handelen. 

Dat is een krasse uitspraak - toegegeven - maar ze is waar. Wanneer een patiënt zich niet gehoord voelt, niet ernstig genomen, dan ontstaat er aanvullend leed: een ervaring van zinloosheid. Juist omwille van de uitdagingen op lichamelijk of psychisch vlak, is het net des te belangrijker om constructief te investeren in het existentieel welzijn van patiënten.

Een fictieve zorgsituatie. Stel: André, 80 jaar, zit te huilen in zijn zetel. Hij brak zijn schouder en bezeerde zijn knie onlangs bij een val van zijn fiets. Zijn echtgenote overleed twee maanden geleden. Hij heeft het moeilijk. Een verpleegkundige komt binnen. "Je zit toch niet te wenen om in je bed te mogen liggen, mag ik hopen? Je moet drie uur opzitten van de dokter. Nog twee uur te gaan!" "Ik heb zoveel pijn, meneer", klaagt André. "Dat weten we. Iedereen weet het. Telkens als we je moeten verplaatsen roep je de hele gang bij elkaar", antwoordt de verpleegkundige. "Ja, omdat het zoveel pijn doet", verdedigt André zich. "Er zijn meer mensen met pijn, André. Gelukkig roepen ze niet allemaal zoals jij", reageert de verpleegkundige. "Och, ik zou beter dood zijn", zucht André. "Kop op, André. Het zal wel beteren, hoor!", bemoedigt de verpleegkundige hem. "Nee," antwoordt André, "dit is geen leven meer." "Ik ga vragen aan de dokter of er meer pijnstilling gegeven mag worden", concludeert de verpleegkundige. - Wat is waardevol? Wat kan anders en beter? Zoek in tweede instantie ook tot verder dan de evidente uitschuivers. (enkele mogelijke antwoorden: zie onder)

Omgaan met zorg

Hoe we omgaan met de ander, wordt door veel factoren beïnvloed: spontane voorkeuren, leeftijd, opvoeding, vorming, interesses, zelfzekerheid, sociaal en empathisch vermogen, kijk op het leven, maar ook de tijdsdruk van het moment en het verloop van de concrete dag bijvoorbeeld. Dat hoeft geen vervelende extra opdracht te zijn. Idealiter is het een uitdaging die verbonden is met je diepste motivatie om in de zorg aan het werk te gaan. Zo roest je niet vast in gewoonten, maar blijf je alert in je zorgpraktijk. Niet alle gewoonten zijn immers goed.

Het is belangrijk om tot voorbij de anamnese en de waarnemingen de mens te observeren, met een open vizier. Iedere patiënt is een volwaardig persoon: ook wanneer die zich manifesteert als een hoopje ellende, ziek en angstig, of als een schim van de gloriedagen van weleer. Een patiënt valt nooit samen met een hulpvraag. Er schuilt een mens achter die zieke met zijn of haar ziektebeeld, een heel concrete persoonlijkheid met gaven en gebreken, een eigen karakter en mening. 

Die mens verdient onze aandacht, zoals hij of zij is. Aandacht schenken aan de mens die voor zorg aan je is toevertrouwd, is het signaal geven: 'jij bent waardevol'. Het is van onschatbare waarde voor een patiënt te weten dat hij of zij geen nummer is, geen dossier, in een steriele omgeving, vooral in een technische omgeving die soms fabriekachtig kan aanvoelen. Persoonlijke zorg maakt een groot verschil.

Aandachtspunten bij benaderen

Een mens is een fysiek, psychisch, sociaal en existentieel wezen. Die aspecten manifesteren zich niet afzonderlijk van elkaar, maar resoneren onderling. Wanneer we als zorgverlener een patiënt benaderen, is het elementair om dat open vizier bewust te vrijwaren, om onze spreekwoordelijke lens helder te houden. De professionele blik hoort niet op oneindig te staan, maar op volledig. Het is een kwestie van voortdurend zelfbewust en zelfkritisch stil te staan bij het dagelijkse functioneren. 

Enkele aandachtspunten. Er wordt geen volledigheid nagestreefd. Het is vooral de bedoeling om krijtlijnen uit te zetten. We realiseren een professionele benadering onder andere door eigen zorgen en stress buiten de kamer te laten: een patiënt heeft veelal geen behoefte aan negatieve input van zorgverleners boven op de eigen zorgen en vragen. Voorts hoort iedere dag een nieuw begin te zijn: voorbije ergernissen vormen geen meerwaarde voor de zorg vandaag. Wanneer een patiënt vastgepind wordt op een gedraging of uitspraak van gisteren, dan is er geen ruimte meer voor verandering. Het vormt vooral extra ballast voor de patiënt en is een bijkomende bron van frustratie.

Hoewel er een afhankelijkheidsrelatie ontstaat in de zorg, hoeft die geen machtspositie in te houden, ook niet impliciet. Hou in gedachten dat de patiënt baat heeft bij het behouden van de regie over de zorg, of minstens het omarmen van een zo groot mogelijk aandeel erin. Alle patiënten of bewoners op dezelfde wijze benaderen, is niet zinvol als methodiek: het doet volledig tekort aan de individualiteit.  

Respect is het meest constructieve beginsel, in alle omstandigheden. 'Meneer' of 'mevrouw' is een goed startpunt als aanspreking in de zorgrelatie. Als de patiënt gemoedelijker aangesproken wil worden, kan hij of zij dat gerust aangeven. Er kunnen en mogen gerust grenzen gesteld en aangegeven worden waar nodig, zowel van de kant van de zorgverlener als van de patiënt of bewoner. Hou in gedachten dat zorg verlenen geen synoniem is voor heropvoeden. 

Observaties bij benaderd worden

Laten we de zorgrelatie vervolgens eens bekijken vanuit het perspectief van de patiënt. Dat perspectief zou altijd als empathische factor moeten meeklinken. Eigenlijk zou iedere zorgverlener een inleefstage moeten doormaken, om dat perspectief ten diepste te ervaren. Een alternatief, zonder het fysiek te moeten organiseren, ligt in momenten van bewuste en actief-reflectieve zelfreflectie. Denk op geregelde tijdstippen na over aangename en onaangename ervaringen in zorgverlening en de opbouw ernaartoe. Zoek de elementen die het verschil hebben gemaakt, ten goede of ten kwade.

Enkele observaties vanuit het oogpunt van de patiënt. De lichaamstaal is een heel krachtige en invloedrijke factor in de zorg. Iemands houding en mimiek worden door de patiënt gelezen en daardoor zal een reactie deels bepaald worden. Het nonverbale bepaalt de zorgrelatie minstens evenveel als het verbale. Dat vormt een uitdaging: gelaatsuitdrukkingen ontstaan spontaan en vallen moeilijk te controleren. Zelfbewustzijn kan daarin al een groot verschil maken.

Taal is beter te kanaliseren. Wanneer onze taal respect en begrip uitdragen, dan is de kans op een negatieve respons veel kleiner. Denken we daarbij bijvoorbeeld aan de fameuze 'tjes'. Ze voeden de frustratie van afhankelijk te zijn en hulp te moeten vragen. Verder verdient dialoog de voorkeur op bevelende stijl. De patiënt voelt zich dan betrokken in plaats van gekleineerd. Ook de privacy maakt deel uit van de zelfstandigheid. Door te kloppen op de deur geef je aan dat je als zorgverlener in de ruimte binnengaat van de patiënt, en dat de patiënt niet in jouw ruimte verblijft.

Een fictieve zorgsituatie. Stel: Twee verpleegkundigen komen vanuit de gang haastig de kamer binnen. Verpleegkundige A zucht en vraagt met een norse blik aan patiënte Martha, een verzwakte vrouw van 95 jaar oud: "Zeg, heb jij nu weer gebeld? Wat is er?" Martha antwoordt ongemakkelijk: "Mag ik naar het toilet, alstublieft?" "Je bent in het laatste uur al drie keer naar het toilet geweest, meiske", reageert verpleegkundige B kortaf. "Maar ik heb diarree, mevrouw", zegt Martha beschaamd. "Vooruit dan, jij je zin. Weer heel dat eind naar de wc", snauwt verpleegkundige B, terwijl ze met haar ogen draait. A lacht even en spreekt daarna buurvrouw Julia aan, een gepensioneerde schooldirectrice van 91 jaar: "Kom Julia'tje, we gaan jou ondertussen in je bedje leggen." "Nee, dank je, het is nog veel te vroeg", antwoordt Julia wat gepikeerd. "Tuttut, we zijn nu met onze ronde bezig om iedereen in bed te steken", corrigeert verpleegkundige A de patiënte. "Als iedereen zijn moment gaat kiezen, waar eindigt dat dan?" "Maar ik slaap nooit voor tien uur, mevrouw", verduidelijkt Julia. "Ik zal ook niet slapen voor tien uur, Julia'tje," antwoordt verpleegkundige A, "omdat ik zo laat nog moet werken. Kom, sta maar recht." - Wat gaat er zoal fout hier? Zoek ook hier in tweede instantie tot voorbij de evidente uitschuivers. (enkele mogelijke antwoorden: zie onder)

Context

We mogen niet vergeten dat de patiënt zich vaak bevindt in een situatie van grote kwetsbaarheid en onzekerheid, een situatie waar de patiënt zelf niet om heeft gevraagd. Ziekte en pijn overkomen een mens en verstoren zijn of haar functioneren. Dat wekt angst en frustratie op. De patiënt heeft een hulpvraag en wordt daarlangs voortdurend geconfronteerd met lichamelijke en/of geestelijke achteruitgang. Wanneer men in het antwoord op die vraag nog meer leed ervaart, dan is er geen goede zorgverlening aangeboden. Vandaar het belang van menswaardige bejegening in de zorg.

De nood aan hulp kan tijdelijk van aard zijn, maar evenzeer permanent. Niettemin is elke vorm van verlies van zelfredzaamheid en zelfstandigheid een pijnlijke, confronterende ervaring. Vaak is er sprake van existentiële pijn: men voelt zich opgesloten, gevangen in het lichaam (of de geest). Men ervaart geen hoop, geen kans op verbetering. Vroeger is voorbij, later brengt slechts achteruitgang. De rouwervaring die met het verlies gepaard gaat, vraagt soms om psychische ondersteuning, en het herschikken van prioriteiten in waarden en idealen om existentiële begeleiding.

Wanneer er bovendien ruis op de lijn zit, bijvoorbeeld door dementie, psychiatrische stoornissen, gedragsproblemen of beperkingen, dan wordt de relatie nog verder bemoeilijkt. Door respectvol en drukaflatend te werken, door de focus op de mens achter het gedrag te leggen, en empathisch in communicatie te gaan over de ervaren spanningen, kan in weinig tijd veel tijd bespaard worden. Frustratie accumuleert en is dus tijdrovend. Verstoorde communicatie kost immers veel tijd. Het is dus - in tegenstelling tot wat spontaan wordt aangevoeld - juist een verstandige keuze om constructief in dialoog te gaan, zeker ook onder tijdsdruk.

In de volgende bijdrage: belangrijke basishoudingen en nuttige hulpmiddelen in bejegening.

Ter info: enkele uitschuivers uit het eerste voorbeeld: 

Primair niveau: De verpleegkundige vraagt André niet wat er scheelt, maar begint al met een veronderstelling. Hij vraagt niet, maar staat in zijn autoriteit. André benoemt de reden van zijn verdriet: pijn en verminderde levenskwaliteit. Op het eerste reageert de verpleegkundige cynisch en neemt het niet ernstig. Zijn uitingen van pijn worden vergeleken met de andere patiënten. Op beide redenen van verdriet antwoordt de verpleegkundige met een troostende veralgemening waardoor de patiënt zich niet beluisterd voelt. De verpleegkundige beperkt zich in aanpak van André's klachten tot het vragen aan de arts of er meer pijnstilling mogelijk is.  - Dieper niveau: De patiënt wordt vergeleken met andere patiënten, zijn eigenwaarde wordt ontkend. In die vergelijking wordt hij als minderwaardig geklasseerd: hij roept meer dan de andere. Op zijn ultieme hulpkreten ('ik zou beter dood zijn' - 'dit is geen leven meer') wordt inhoudelijk niet ingegaan, ze worden met feiten afgeblokt ('het zal beteren' - meer pijnmedicatie). De invloed van pijnbeleving op zijn levenskwaliteit krijgt geen gehoor. Integendeel: hij wordt als probleemgeval bestempeld, en kan daardoor een schuldgevoel ontwikkelen. Enkel de fysieke pijn wordt mogelijks aangepakt. Hij ervaart geen warme bejegening en krijgt geen existentiële hulp, bijvoorbeeld door van een spiritueel-existentieel zorgverlener. Hij wordt enkel gezien als 'patiënt' en wordt in een vernederend keurslijf van 'flink zijn' geduwd.

Ter info: enkele uitschuivers uit het tweede voorbeeld:

Primair niveau: Verpleegkundige A begint de zorgverlening met norse blik en een directe en aanvallende uitspraak. Er wordt een expliciete machtsverhouding gecreëerd ('meiske'). Martha reageert voorzichtig en vriendelijk: ze neemt de rol aan die haar wordt toegewezen. Verpleegkundige A ontzegt haar in eerste instantie de hulp waar ze om vraagt. De hulp wordt een gunst ('vooruit dan, jij je zin') waar Martha eigenlijk geen recht op blijkt te hebben. Verpleegkundige B draait met haar ogen en verpleegkundige B lacht. B bevestigt daarmee de visie en het gedrag van haar collega. B vraagt niet aan Julia of ze naar bed wil, ze legt de beslissing op. Julia wordt gekleineerd door het achtervoegsel 'tje', tot tweemaal toe. Ze heeft geen enkele inspraak. Verpleegkundige B neemt een machtspositie in en beveelt de patiënte tenslotte passief-agressief ('kom, sta maar recht').  - Dieper niveau: Er wordt niet geklopt op de deur, de verpleegkundigen eigenen zich de ruimte toe. Ze brengen hun haast en drukte mee naar binnen. Martha wordt als een veeleisende patiënte beschouwd, terwijl ze tracht om haar eigenwaarde te bewaren en continent te blijven. Julia wordt in een stramien gedwongen ('tuttut' - 'waar eindigt dat dan?'). De ergernis van Julia wordt met een machtsargument weggevaagd. Julia, die een verstandige dame is en waarmee in gesprek gegaan kan worden, wordt voluit in de gehoorzaamheid geduwd: een vernederende ervaring. A en B handelen wellicht uit gewoonte of voor het gemak. A geeft aan dat ze laat moet werken, waardoor de patiënten zich een last voelen, storende elementen in het schema van de verpleegkundigen. Het insinueert nogmaals dat Julia niet meer meetelt. Er is geen warme of aangename bejegening. Alles straalt ergernis en kilte uit.

De voorbeelden zijn fictief, zonder enige referentie aan reële situaties. Ze zijn louter bedoeld als illustrerende zoekopdracht. 

Deze uiteenzetting vertrekt vanuit een groot respect voor alle zorgpersoneel (verpleegkundigen, zorgkundigen, artsen, assistenten, paramedici, ...) die het beste van zichzelf geven in de dagelijkse zorg voor patiënten.

Bouwen aan spiritualiteit: (2) De uitdaging aangaan

Wat doen we hier op deze aardbol? Waarom zijn we hier? Wat is de bedoeling? Hoe kunnen we ons leven betekenis geven? Wat maakt het leven leefbaar? Het zijn de vragen waar we op onze diepzinnigste dagen over tobben. Helaas is er te weinig aandacht en waardering voor spiritualiteit in onze dagen. En dat is jammer. In deze tweede bijdrage neem ik je graag mee op zoek naar tools om jezelf spiritueel uit te dagen.

Zelfbewust, bewust en onbewust

We staan bewust en zelfbewust in het leven. In ons bestaan hechten we belang aan een kader waarbinnen we denken, spreken en handelen, gebaseerd op idealen die zin geven aan ons aardse bestaan. In complete chaos is overleven immers een bijzonder grote uitdaging. Onze rede heeft nood aan orde en duidelijkheid, aan stabiliteit ook. We zoeken onze plaats in het universum en menen een glimp van een hogere wereld gewaar te worden, die zich vertaalt in een hoger ideaal, een beginsel, of (een) God, of een combinatie hiervan.

We zoeken daarbinnen naar streefdoelen die we koesteren en die ons leven waardevol maken. Het betreft geen vaste, soliede constructie. Het is een proces waarbinnen we gaandeweg evolueren. We groeien in ons denken over het leven en over wat bepalend voor ons is, naarmate we groeien in het leven zelf. Dat proces is overigens al op gang gebracht vóór onze eerste herinneringen. Soms verlaten we principes binnen ons denkkader en maken we een ruimte voor nieuwe waarden, soms maken we grondig vernieuwde doorstart.

Bewust, maar ook onbewust wordt steeds weer gezocht naar de hoogste ultieme waarde in ons leven. Zo komt een wisselwerking tot stand tussen onszelf, de anderen en de wereld. Dit denkkader inspireert en motiveert ons op zijn beurt als krachtbron: het richt ons moreel kompas en bepaalt ons handelen en spreken. We zijn denkers, zeg maar: zinzoekers, en tegelijk morele wezens.

Geen maaksel

Onze levensbeschouwing zoals ze hier en nu is, hoe persoonlijk en hoe uniek ze ook mag zijn, is geen eigen creatie, maar voor een groot deel een gegevenheid waar we verder vorm aan hebben gegeven. Het is telkens weer een tussentijds resultaat van het samenspel van opvoeding, levenservaring, van bewuste keuzes, gebaseerd op mensen of idealen die ons inspireren, maar ook beïnvloed door negatieve en confronterende ervaringen.

Onze idealen worden niet willekeurig door ons geselecteerd en opeengestapeld, wat soms verondersteld wordt in kritiek op het hedendaags pluralisme. Waarden kies je niet zomaar, ze passen bij elkaar, ze vormen een totaalbeeld. Een geheel van waarden die onderling in conflict staan, kan niet resulteren in een congruente levensbeschouwing. Er is een logica aanwezig in wat we aannemen als zinvol en wat we wegwerpen als flauwekul. We bezitten ook geen onbegrensde vrijheid in onze waardenkeuze: we zijn bepaald door onze cultuur en achtergrond, onze opvoeding en voorgeschiedenis. 

Wel is het mogelijk dat een nieuw verworven waarde eerdere evidenties in vraag stelt. Dat kan een bepalend moment zijn in het leven. Waarden zijn geen losse monaden, ze maken deel uit van een logica. Wanneer denigrerend over een ‘cocktail’ wordt gesproken, dan gaat men voorbij aan de realiteit van levensbeschouwing. Je spiritualiteit houdt verband met je diepste identiteit, het is geen achteloos en willekeurig gebeuren.

Postmodern dilemma

Onze levensbeschouwing is tegenwoordig inderdaad heel persoonlijk ingevuld. In de vorige eeuw werd een waardenschaal met veel vanzelfsprekendheid opgelegd door de samenleving. Ook daarbinnen bestonden er weliswaar verrassend veel onderlinge verschillen. Het denksysteem zelf was een gedeeld goed.

Een belangrijk verschil sinds het verval van de grote verhalen, zoals Jean-François Lyotard het fenomeen van het postmodernisme omschrijft, is de mogelijkheid om buiten de bestaande overtuigingen een consistente waardencohesie te vinden. Er zijn allerlei mogelijkheden in levensovertuiging, onder de vorm van een eigen samensmelting van bestaande visies, maar ook buiten die traditionele overtuigingen.

Toch is een mens een sociaal wezen en blijft er een behoefte aan het delen van de levensbeschouwing met gelijkgezinden. Ja, er is pluraliteit, maar tegelijk zal de wens tot onderlinge verbondenheid parallellen bevorderen. Tegelijk neemt helaas ook de polarisatie toe, want iedereen voelt zich uitgedaagd om kleur te bekennen, door zijn of haar eigen visie kenbaar te maken en te verdedigen als uitgedaagde waarheid. We beseffen onvoldoende dat onze spiritualiteit tot het domein van de meningen behoort.

Het ware, het schone en het goede

Plato geeft in zijn filosofisch denken al aan dat we in ons leven op zoek zijn naar waarheid, naar schoonheid en naar goedheid. Hij vindt een samenspel tussen de drie, die door de middeleeuwse scholastiek nog sterker in de verf wordt gezet: wat mooi is, is ook goed en waar.  Wat we waardevol vinden, draagt bij aan een mooi (idealistisch), goed (moreel) en zinvol (spiritueel) leven, en deze drie componenten horen elkaar niet tegen te spreken.

Het is in de concrete invulling van wat mooi is, goed en zinvol, dat we van elkaar verschillen. Bij Plato en de scholastici zijn er nog universele waarheden. Dat ligt nu veel ingewikkelder uiteraard. Er bestaat nog steeds ultieme waarheid, maar ze is geïndividualiseerd van aard en kan sterk verschillen van onze naasten.

Bewustwording

Om dichter bij de concrete invulling van je levensbeschouwing te komen, die je doorgaans zonder nadenken toepast, kan je bewust op zoek gaan naar aanknopingspunten. Wat geeft je hoop? Waar haal je kracht uit? Wat inspireert je? Maar evenzeer: wat ergert je, wat stelt teleur, wat brengt je aan het huilen? 

Doorgaans is je omgeving een dankbare bron van informatie. In de confrontatie met 'het tegenover' herken je jezelf beter. Zo kan je in de natuur herkenningspunten vinden (inspiratie). Ook in interactie met anderen word je geconfronteerd met je levensfilosofie (alteriteit), door gelijkaardige meningen te horen of net totaal verschillende. Je kan duidelijkheid vinden in logica van denkmodellen of in contrast ermee (rede). Daarnaast zijn er gevoelens verbonden met je denken (emotie). Uiteraard zijn je zintuigen ook een bron van informatie: tactiel voelen (lichamelijk), spreken (linguïstisch), kijken (visueel), en luisteren (auditief). Zelfs geuren en smaken kunnen inspireren. Tenslotte kan ook de stilte een ultieme plek zijn om aan zelfreflectie te doen.

Je levensbeschouwing komt soms ook vanzelf intenser in beeld: in diepgaande ervaringen van vreugde of van onrecht of tegenslag bijvoorbeeld. Dat zijn momenten dat de diepste vragen tot aan de oppervlakte komen. Dit kan versterkend en verrijkend werken, maar evengoed frustrerend en verbitterend.

Bouwstenen

Waarmee bouw je je levensbeschouwing uit? Is het enkel een kwestie van normen en waarden? Nee, hoewel ethiek er een groot deel van uitmaakt. Louter theoretisch is een levensbeschouwing trouwens evenmin. Het is een samenspel van theorie en praktijk, van wijsheid uit het verleden, van een bewuste, kritische blik op het heden en van hoop voor de toekomst. Je zet je af tegen negatieve ervaringen en bouwt verder op constructieve gedachten. Die visie is de basis die je drijft, die je beweegt, die je in het leven kracht geeft.

Je bouwt met dat wat je verbindt met anderen, met wat jou in contact brengt met je diepste kern, met wat jou drijft om door te gaan, vooral met wind tégen. Je filosofie groeit steeds verder. Ze bestaat uit een verzameling van kleine en grote wijsheden, een stel weloverwogen waarden waar je op steunt. Bij voorkeur ontwikkel je hierbij ook mildheid en respect naar anderen toe. 

Een bestaande geloofsovertuiging of levensvisie kan je inspireren in je zoektocht naar zin. Soms worden elementen uit verschillende tradities gecombineerd. En ook binnen bestaande levensbeschouwingen bestaan verschillende houdingen. Wanneer je aansluit bij een religie of levensbeschouwing is de zoektocht niet afgerond. Uiteindelijk is je levensvisie heel persoonlijk, heel intiem ook.

Uitdaging

Je levensbeschouwing vertrekt vanuit een persoonlijk engagement. Ga dus gewoon aan de slag. Wacht niet op een 'goed' moment. Vaak zijn die typische momenten van inkeer immers negatieve ervaringen. Dan heb je net zo veel baat bij de kracht van je spiritualiteit en je levensvisie. Leef daarom zelfbewust, en zoek naar zin in de kleine en grote dingen.