Zingeving: waaraan hou je je vast?

In het dagelijkse leven lijkt veel vanzelfsprekend dat het eigenlijk helemaal niet is. Dat je vlot de trap af wandelt bijvoorbeeld, dat je vlug je ontbijt binnen schrokt en dan met de wagen naar het werk rijdt. Dat je 's avonds uitgeteld in de sofa hangt, maar toch in je bed geraakt met moeheid in je benen. Je klaagt er vast wel eens over: het leven is te druk en dat zou anders moeten kunnen. Maar dat je alles gedaan krijgt, dat vind je evident. En dat is het hoegenaamd niet. Zolang je jezelf overal doorheen slaat, kan je bouwen op jezelf. De grote vragen kan je veilig op afstand houden zolang je gaat en staat waar je wil, wanneer je het wil en hoe je het wil. Misschien moeten we allemaal wat meer stilstaan bij valse zekerheden om steviger te staan wanneer het allemaal niet zo vlot gaat...

Loslaten

Marinus van den Berg heeft veel diepzinnige teksten geschreven. Als priester heeft hij lang gewerkt als geestelijk verzorger (of 'spiritueel zorgverlener' in Vlaanderen). Jarenlang heeft hij zieken bezocht en hun zorgen en vragen, hun gedachten en hun levensverhaal beluisterd, met veel empathie. Inmiddels is hij op rust en groeien de levensjaren verder aan: hij is 78 jaar intussen. 

Plots gebeurt er iets dat alles verandert, zo schrijft hij in een column. Ik vat het even samen. Hij stapt op de autobus, maar voordat hij kan gaan zitten, remt de optrekkende bus bruusk. Marinus valt en kan zelf niet overeind komen. Hij ontmoet de hulpeloosheid, niet aan de overzijde in een gesprek, maar in zichzelf. En enkele dagen later valt hij plots opnieuw, thuis dit keer. Gelukkig kan hij met zijn mobiele telefoon een buur bereiken die hem weer rechtop helpt. De twee valpartijen hebben hem echter kwetsbaar gemaakt: hij stapt behoorlijk onzeker. Bovendien bezorgt een gekneusde wervel hem veel pijn. Het herstel gaat tergend moeizaam. Alles gaat plots heel langzaam. 

Probleem

Een onbeduidende valpartij brengt de ouderdom stellig op de voorgrond. Op een bepaalde leeftijd herstel je niet zo vlot meer. Links en rechts is er onderweg wel eens iets van de taken en afspraken weggesnoeid, maar het waren kleine toegevingen, weloverwogen en vooral uit vrije wil. Wanneer er drastisch bezuinigd moet worden in je dagelijkse bezigheden, tot in de eenvoudigste handelingen, dan is dat een heel stuk lastiger.

Hetzelfde geldt voor iemand met een ziekte die steeds meer beslag legt op het algemeen functioneren. Een bed in de woonkamer, een handvat in de badkamer, een toiletstoel in de buurt: het zijn hulpmiddelen die je confronteren met alles wat je niet meer kan. Wanneer iemand je bovendien moet helpen bij al die eenvoudige dagtaken die je voorheen gewoon zelf deed - je lichaam wassen, je aankleden, naar het toilet gaan - dan kijkt de kwetsbaarheid je recht in de ogen. Het wekt schaamte op, en angst voor wat nog komen moet. Knap overigens dat een spiritueel-existentieel begeleider op rust zo open kan zijn over een eigen ervaring van kwetsbaarheid.

Op jezelf steunen?

Zelfzeker in het leven staan, hoeft zeker geen teken van hovaardigheid te zijn. Je màg je eigen keuzes maken en je leven inrichten op een manier die goed voelt voor jou. Daarbij kan je steunen op je kennis en ervaring, je doorzicht en capaciteiten. En daar mag je best fier op zijn. Wanneer je op jezelf kunt bouwen, dan bestaat echter het risico dat je daarbij in de illusie gaat leven dat het altijd zo zal blijven. Inzicht verwerven in jezelf en steunen op je sterktes is zeker betekenisvol in je leven, maar het volstaat niet. Er is meer draagvlak nodig om rechtop te blijven in je bestaan. Niemand valt samen met dat éne geluksmoment dat in een foto op sociale media prijkt. Dat is een droom waarin je niet kunt blijven wonen.

Elke dag word je immers een dagje ouder. De tijd tikt genadeloos vooruit. Dat hoeft je geen angst in te boezemen. Wel is het verstandig om zelfbewust in het leven te staan. Geen mens blijft onveranderlijk jong en sterk en vitaal. Daarom is het zo belangrijk dat je je leven bouwt op andere steunpilaren dan enkel je eigen kracht. Wanneer je dat wel doet, dan vraag je overigens mentaal veel teveel van jezelf, ook wanneer je fysiek op je piek bent. Existentiële vragen dringen zich niet alleen op bij het ouder worden, maar op de vele momenten doorheen je leven waar je scherp wordt geconfronteerd met je eigen kwetsbaarheid of deze van mensen die je heel dierbaar zijn. 

Welke momenten komen je voor de geest waar je geconfronteerd werd of wordt met je eigen kwetsbaarheid? Hoe ga of ging je er mee om? Bij wie kan je terecht voor een luisterend oor? Voor wie ben jij een luisterend oor?

Weinig nut

Een netwerk van mensen om je heen - een partner, ouders, kinderen, vrienden, collega's, kennissen - kan ontzettend veel voor je betekenen wanneer je zelf vastloopt. Het is zinvol om je als mens sociaal te engageren: niet omdat je die mensen nodig kan hebben, maar gewoonweg omdat het goed is voor jouw en voor hun welzijn. Je bent actief bezig, je lacht, je praat en krijgt ook weerwoord. Wanneer je opbouwende en warmhartige mensen om je heen  hebt, dan verrijken ze je leven ongetwijfeld. Ze trekken je omhoog wanneer je dreigt in te zakken. Ze maken een beter mens van jou. Daarom is het zo belangrijk om altijd te blijven investeren in sociale contacten. De band tussen jou en die anderen is op zich niet tastbaar. Loyaliteit, zorgzaamheid, vriendschap en liefde zijn transcendent: het zijn sociale waarden die je zintuigen overstijgen. 

Er zijn nog meer waarden en idealen die jou activeren, die je aan het werk zetten, naast die sociale waarden. Zo zijn er individuele waarden, zoals onafhankelijkheid, creativiteit, authenticiteit, ambitie, maar ook rust. En morele waarden als eerlijkheid, trouw en verantwoordelijkheid bijvoorbeeld. Esthetische waarden mogen niet onderschat worden: denk maar aan de kracht van schoonheid en harmonie. Er zijn ook praktische waarden, zoals gezondheid, veiligheid, discipline, efficiëntie, duurzaamheid. En filosofische waarden als democratie, gelijkwaardigheid en vrijheid. Sommige van de opgenoemde waarden - er zijn er nog veel meer uiteraard - zullen je persoonlijk aanspreken en inspireren. Ze zijn niet grijpbaar, maar je realiseert ze in je leven. Op zich zijn ze transcendent.

Zoek eens waarden op, er zijn veel lijsten op het internet te vinden. Welke waarden spreken jou persoonlijk aan? In welke waardengroep word jij momenteel het meest uitgedaagd, persoonlijk, onder vrienden of op het werk?

Transcendentie

Dat overstijgende trekt je letterlijk op uit het ondraaglijk ruwe van het rauwe bestaan. Het kleedt je bestaan aan en dat betreft zoveel meer dan 'verfraaiing'. Het bezit een gelaagdheid en geeft zodoende zin aan het bestaan dat uit zichzelf vlak en hard lijkt. De waarden die jouw levensovertuiging vormen, zijn geen imaginair hulpmiddel. Ze hebben wel degelijk betekenis en maken verbinding met de concrete realiteit langs je doen en laten. En ze inspireren jouw hoogst individuele kijk op het leven en geven dat leven vorm in haar ups en downs, te midden van haar hoop en onzekerheden.

Deze transcendentie kan religieus ingevuld zijn en vertrekken vanuit (een) God: een overstijgende kracht als grond van die zingeving. Maar transcendentie is niet te herleiden tot de godsdienstige context. Ook als atheïst ervaar je transcendentie. Idealen zijn ongrijpbaar: ze overstijgen je en toch zijn ze bereikbaar in je denk- en leefpatronen. 

Waarin ervaar jij de meerwaarde van de waarden die jou inspireren? Wat maakt jouw levensvisie typisch eigen aan jou? Wat vind jij essentieel in het leven? Hoe ga je om met het ongrijpbare in je dagelijks leven?

Houvast met zin

Vaardigheden loslaten in het leven, is lastig, maar 'het moet nu eenmaal'. Er is geen keus. Je kunt je zo hard verzetten als je maar wil: wat voorbij is, komt niet terug. Aan wat en aan wie trek je je dan op? Dat loslaten kan wrang voelen, maar de realiteit is zoals ze is: bij momenten hard en onvermijdelijk. Wanneer je in de verbolgenheid of teleurstelling blijft vastzitten, dan draagt dat op zich niets bij. Integendeel: leegte, eenzaamheid en zinloosheid zijn reële bedreigingen in de levensspan van je bestaan, ze verzwaren de achteruitgang door de afwezigheid van existentiële handvaten.

Naast je fysiek, sociaal en mentaal welzijn is daarom ook je existentieel welzijn altijd essentieel om het leven te dragen. Vooral op de momenten dat het moeilijk lukt om alle tegenslagen en veranderingen helemaal in je eentje te tillen. Je mag moed houden en doorzetten, maar je kunt jezelf maar beter niet overschatten. 'Burn out' is een typisch fenomeen dat voortvloeit uit zelfoverschatting en kan je zelfs in schijnbaar blakende gezondheid overkomen. Luister dus naar je lichaam, onderhoud je sociale contacten, houd contact met je mentale balans en vergeet ook je existentieel welzijn niet. Deze steunpilaren in je bestaan zijn onderling niet inwisselbaar. Alle vier spelen ze een fundamentele rol in je leven als geheel: het fysische aspect, het psychische, het sociale en het existentiële. Alle vier: in wisselend belang. De vier aspecten zitten vaak in mekaar verkleefd, wat het niet makkelijker maakt.

Waar vind je de bouwstenen voor die existentiële houvast dan? Welnu, ze liggen zelden ver buiten je bereik. Het behoeft geen oefening van willekeurig winkelen in spirituele en existentiële producten. Iedereen heeft immers existentiële bagage in het leven: waarden en idealen die belangrijk zijn, waar je veel waarde aan hecht, kernachtige gedachten waar je je bestaan op bouwt. Door bewust aandacht te besteden aan dit levenskader, dat je spontaan in je dagelijks leven al hanteert, kan je een aangepaste vertaling creëren die past binnen je huidige (mogelijks veranderde) situatie en zo een nieuwe houvast vinden. Het vergt flexibiliteit en energie, maar uiteindelijk brengt de inspanning een meerwaarde.

Zorg jij geregeld voor momenten waarop je stilstaat bij je welzijn? Is die in balans: fysiek, psychisch, sociaal en existentieel? Hoe pak je dat concreet aan? Hoe zoek je concreet naar meer evenwicht?

Hervinden

Existentieel welzijn biedt absoluut geen garanties tegen onheil en verdriet. Dat is een misverstand waar mensen wel eens pijnlijk tegenaan lopen. De misvatting schuilt in het stellen van verkeerde verwachtingen: zingeving kan je bestaan ten goede transformeren, maar zal de kwetsuren die eigen zijn aan het leven niet voorkomen. Wel kan je levensovertuiging een interpretatiekader bieden dat de harde kant van het leven draaglijk maakt en je blik verruimt. Zo wordt het leven hopelijk minder rauw: door diepgang te vinden in je concrete bestaan en ervaringen uit te wisselen en wijsheid te delen.

Een zinvolle invulling van je dagelijks leven, met bewuste (of beter nog: zelfbewuste) aandacht voor je existentieel denk- en leefkader, zorgt ervoor dat je doordachte keuzes maakt in je leven, in onderlinge samenhang, en dat je het mooie en het zinvolle dat op je pad komt meer apprecieert. Wanneer je in een situatie terechtkomt waar je mogelijkheden worden ingeperkt, kan je ook terugvallen op deze levensvisie, op je existentiële rugzak. 

Zal je daardoor gegarandeerd altijd opgewekt met je beperkingen omgaan? Nee, natuurlijk niet. Elk intens verlies brengt verdriet en kwaadheid met zich mee. Wel zal je met de nodige inspanning meer houvast ervaren omdat er geen leegte overblijft wanneer de evidentie van je dagelijkse bezigheden plots in vraag gesteld wordt. Je hebt wezenlijke bagage in je bestaan en je wordt niet doelloos en plompverloren in de levensvragen gestort. Toch zal iedere diepgaande verandering wel een uitdaging blijven uiteraard. Zo is het leven nu eenmaal.

Ben je goed in het aanvaarden van veranderingen in je leven? Hoe geef je teleurstelling een plaats? Denk je veel na over de toekomst? Hoe zie je die?

Even terug naar Marinus van den Berg. Hoe heeft hij met deze ervaring omgegaan? Het bed in de woonkamer heeft hij aanvaard. Hij is meer thuis, geniet van mooie muziek en leest teksten die hem inspireren. Hij schrijft ook meer en trekt zich op aan de mensen die langskomen om hem te helpen of om een praatje te maken. Het zijn allemaal uitingen van nieuwe houvast zoeken en vinden in een veranderde situatie. Zo verwoordt hij het ook zelf. Mensen en bezigheden geven hem houvast. 

Zingeving uit zich niet noodzakelijk in grootse en ongrijpbare dingen. Het gaat in de eerste plaats over een rust vanbinnen opzoeken en beetje bij beetje hervinden en van daaruit verder op weg gaan in je leven zoals het (geworden) is.